Prějdti k sodržanju

К s petloju

Izvor: Vikipedija
(prěnapravjenje s stranice «К с петлоју»)
   

(ka s petloju) je bukva razširjenoj kirilice, upotrěbjena v historičnyh alfabetah stvorjenyh za sěverovozhodnokavkazske (nahsko-dagestanske) jezyky. Ona jest variant bukvy к. V rukopisnoj formě pojavila se prvy raz v dělah rosijskogo generala, etnografa i jezykoznavca Pjotra Uslara, v pečatnoj formě v izdan‌jah Uslarovyh monografij Myhajla Zavadskogo. Iz rukopisnoj formy proizhodi takože К s vrhnjeju črtkoju ( ), medžu drugymi koristano Lvom Lopatinskym za kabardino-čerkessky jezyk. Zato že obě bukvy imajut shodnu fonologično značen‌je – [q] – i nikde ne nahodt se zajedno v jednom alfabetu, možno je stvrditi, že one sut varianty tojže samoj bukvy.

Čečensky alfabet Uslara

Monografija Pjotra Uslara o čečenskom jezyku byla publikovana v litografičnoj formě v 1862 g.[1] i v pečatnoj formě v 1888.[2] Jegov čečensky alfabet takože byl upotrěbjeny v «Prvom čečenskom bukvaru» (čeč.: Нахчујн ђуж ду һара) Kedi Dosova iz 1862[3], v «Čečenskom bukvaru» (Чеченскій букварь) Ivana Bartlomeja iz 1866[4] i, s malymi izměnami, v «Čečenskoj azbukě i prvoj knigě dlja čitan‌ja» (Чеченская азбука и первая книга для чтения) Taštemira Eljdarhanova.[5][6] Uslarov alfabet upotrěbjal se v světskyh školah v Čečeniji, ktoryh onogda jednakože bylo malo. Bukva v čečenskom odpovědaje sučasnomu dvuznaku кх, ktory označaje bezzvučny uvularny plosiv [q].[7] Prikladno slovo: ана «zautra» (sučasno: кхана).

Avarsky alfabet Uslara

V svojej slědujučej monografiji iz 1863 g. Uslar opisal avarsky jezyk.[8] Kromě tutoj monografije, avarsky alfabet Uslara byl prvy raz upotrěbjeny v napisanoj njim knigě pod zaglavjem: «Ꚋоцебесеб х̍ундеріл мац̍аήул жуз – Аварская азбука» (Prva kniga hunzahskogo [= avarskogo] jezyka – Avarska azbuka) iz 1865 g. V 1860-yh lětah bylo izdanyh ješče několiko knig. Proby vvesti učen‌je tutogo alfabeta v školnogo obrazovan‌ja jednakože ne prinesli zamětny uspěh.[9] V 1900 g. Džabathan Gebedov (Hanahačijev) prěvedl na avarsky, pisany Uslarovoju kiriliceju, Evangel‌je po Ioannu.[10] Bukva v tutom pravopisu označaje bezzvučnu uvularnu afrikatu [q͡χ], v sučasnoj avarskoj ortografiji pisanu dvuznakom хъ. Prikladne slova: ерҕу «jastreb», уј «šum», улу «služba» (sučasno: хъергъу, хъуй, хъулухъ).

Laksky alfabet Uslara

V oktobru 1863 g. Uslar pristupil k izslědovan‌ju lakskogo jezyka[11] i uže v slědujučem godu sovršil svoju monografiju o tutom jezyku.[12] V 1865 g. v Tiflisu byla izdana sostavjena Uslarom «Kazikumykska azbuka», v slědujučih lětah pojavili se ješče dvě knigy na lakskom jezyku napisanom Uslarovoju kiriliceju: Ш̆інбā һава̄, мі̄ндул дах̍анашібурчу («Voda, vozduh i jih vidoizměnjen‌ja») v 1865 ili 1866 g. i Арифметика («Aritmetika») v 1867 g., obě napisal Abdulla Omar-ogly.[13][14] Od 1866 g. Uslarov alfabet byl učeny v prvyh světskyh školah, ale čestično iz finansnyh pričin ne došlo k širokomu razprostranjen‌ju, i postupno izšel iz upotrěby.[11] Bukva v Uslarovom pravopisu lakskogo jezyka označaje bezzvučnu uvularnu afrikatu [q͡χ], v sučasnoj ortografiji pisanu dvuznakom хъ. Prikladne slova: арч «pavuk», аіҫа «žolty», јорт «gruša» (sučasno: хъарч, хъахъисса, хъюрт).

V 1867 g. Uslar napisal slědujuču monografiju, tym razom o darginskom jezyku, nazyvanom njim «hjurkilinsky».[15] V 1911 g., na legko izměnjenom variantu jegovogo alfabeta, ješče byl publikovany darginsky bukvar «Даргилла алипуне wа луђисне жуж»,[16] ale daljšego razprostranjen‌ja ne bylo. V tutom pravopisu bukva označaje bezzvučny uvularnu plosiv [q], v sučasnoj ortografiji pisanu dvuznakom хъ.[17] Prikladne slova: алі «dom», ал «pokryv», ӕркіл «bystry, brzy» (sučasno: хъали, хъалч, хъярхъил).

Lezginsky alfabet (1871)

Uslar takože stvoril alfabet za monografiju o lezginskom jezyku (nazyvanom njim «kjurinskym»), ktoru napisal v 1871 g.[18] V tomže samom godu byla izdana prva lezginska kniga, «Kjurinska azbuka», napisana městnym korespondentom Uslara, Kazanfarom Zulfikarovom.[19] Pozdněje s pomočju Uslarovogo alfabeta pojavilo se ješče několiko knig: «Kjurinske teksty (poslovice, skazky i anekdoty)» Lionidze i Sultanova (1892)[20], «Historija osmi prorokov, priměčenyh v Koranu» Abu-Džafara Mamedova (1905) i bukvar «Ќу̇ре ჭалан елифарни аҳпа гw æниз қелдаj ђуз» (Kjurinska azbuka i prva kniga za čitan‌je», 1911). Tym ne menje, tute proby byli neuspěšne iz pričiny neprijateljskogo odnošen‌ja k njim iz strany legzinskyh narodnyh mas.[21] V lezginskom alfabetu Uslara takože odpovědaje sučasnomu dvuznaku хъ, izgovorjenomu kako pridyhany bezzvučny uvularny plosiv [qʰ].[22] Prikladne slova: ун «piti», у̇ру̇н «smějati se», æл «gněv» (sučasno: хъун, хъуьруьн, хъаьл).

V godu svojej smrti (1875) Uslar napisal svoju poslědnju monografiju o tabasaranskom jezyku, ktora jednakože byla izdana toliko v 1979 g.[23] V svezi s tym nikogda ne došlo k priměnjen‌ju v praktikě. Kako v slučaju ostalyh dagestanskyh jezykov, bukva odpovědaje sučasnomu dvuznaku хъ, v tabasaranskom izgovorjenomu kako [qʰ].[24]

Na osnově alfabetov Andersa Sjögrena, Pjotra Uslara i Vsevoloda Millera němečsko-rosijsky lingvist i etnograf Adolf Dirr na početku 20. stolětja stvoril alfabety za svoju naučnu rabotu o menših dagestanskyh jezykah, ktore jednakože nikogda ne byli upotrěbjene samym naseljen‌jem. Dirr koristal jih v svojih monografijah o udinskom (1904)[25], tabasaranskom (1905)[26], andijskom (1906)[27], agulskom (1907)[28], arčinskom (1908)[29], rutulskom (1912)[30] i cahurskom (1913)[31] jezykah. Tojže sam alfabet Dirr koristal takože v svojih kratših opisah bezpisemnyh jezykov (botlihskogo, godoberinskogo, karatinskogo, ahvahskogo i drugyh).[32] Ob izgovoru Dirr piše samo v tekstu o udinskom jezyku: « je podobno кх, ale s silnym pridyhan‌jem i hripěn‌jem»; v ostalyh monografijah piše samo, že izgovor je kako v udinskom.

Drugy lingvist, Foma Ivanovič Gorepjokin, stvoril na početku 20. stolětja podobny alfabet za ingušsky jezyk.[33]

  1. ↑ Усларъ, П.К. (1862). Этнографія Кавказа. Языкознаніе. II. Чеченскій языкъ (PDF). Тифлисъ.
  2. ↑ Усларъ, П.К. (1888). Этнографія Кавказа. Языкознаніе. II. Чеченскій языкъ. Тифлисъ: Типографія канцеларіи Главноначальстующаго гражданскою частію на Кавказѣ.
  3. ↑ «Нахчуjн ђуж ду hара» Кеди Досов / hара дiнарiг ву Дуосiең Qēдi Āлатаң Гōруң волуң таjпанi дiшнiē. Zhaina. 1862.
  4. ↑ Бартломей, Иванъ (1866). Чеченскій букварь. Типографія Главнаго Управленія Намѣстникa Кавказскаго.
  5. ↑ Хизриев, Хаджи Ахмедович (2020). "О научной деятельности Таштемира Эльдарханова" (PDF). Вестник КНИИ РАН (na russkom) (№ 2 (2)): 98.
  6. ↑ "109 лет назад в свет вышел первый чеченский букварь". 10 avgusta 2017.
  7. ↑ Ager, Simon. "Chechen (Нохчийн мотт / Noxchiin mott)". omniglot.com (na anglijskom).
  8. ↑ Усларъ, П.К. (1889). Этнографія Кавказа. Языкознаніе. III. Аварскій языкъ (PDF). Тифлисъ: Типографія канцеларіи Главноначальстующаго гражданскою частію на Кавказѣ.
  9. ↑ Алексеев, Михаил; Атаев, Борис (1997). Аварский язык (na russkom). Москва: Academia. str. 21. ISBN 5-87444-065-8.
  10. ↑ Исаев, А. А.; Магдиев, С. Я.; Маламагомедов, Д. М.; Оразаев, Г. М. (2008). Каталог рукописей и фрагментарных записей на языках народов Дагестана, хранящихся в Рукописном фонде ДНЦ РАН (na russkom). Махачкала. Bylo arhivovano iz iztočnika 17 aprilja 2016.
  11. 1 2 Чалаева, П. Ш. (2012). "Роль П. К. Услара и его учеников в развитии лакско-русских языковых контактов". Мир науки, культуры, образования (na russkom). ВАК. 2 (33): 308–309. ISSN 1991-5497. Bylo arhivovano iz iztočnika 26 mareca 2020.
  12. ↑ Усларъ, П.К. (1890). Этнографія Кавказа. Языкознаніе. IV. Лакскій языкъ (PDF). Тифлисъ: Типографія канцеларіи Главноначальстующаго гражданскою частію на Кавказѣ.
  13. ↑ Чалаева, П. Ш. (2014). "Абдулла Омаров и его роль в развитии лакско-русских языковых контактов". Проблемы истории, филологии, культуры. ВАК (№ 4 (46)).
  14. ↑ Гоков, О.А. (2025). "П.К. Услар: научно-педагогическая деятельность и проблемы публикации творческого наследия". Восточный архив (na russkom). Институт востоковедения РАН (Дополнения 2): 30. doi:10.31696/2072-5795-2025-1-18-51.
  15. ↑ Усларъ, П.К. (1892). Этнографія Кавказа. Языкознаніе. V. Хюркилинскій языкъ (PDF). Тифлисъ: Типографія канцеларіи Главноначальстующаго гражданскою частію на Кавказѣ.
  16. ↑ Даргилла алипуне wа луђисне жуж / Даргинская азбука и первая книга для чтения. Тифлис. 1911. str. 9, 14.
  17. ↑ Ager, Simon. "Dargwa (дарган мез)". omniglot.com. Data dostupa: 7 avgusta 2026.
  18. ↑ Усларъ, П.К. (1896). Этнографія Кавказа. Языкознаніе. VI. Кюринский язык (PDF). Тифлисъ: Типографія канцеларіи Главноначальстующаго гражданскою частію на Кавказѣ.
  19. ↑ Зульфикаров, Казанфар (1871). Кюринская азбука (PDF). Темиръ-Ханъ-Шура. str. 3.
  20. ↑ Лионидзе; Султанов, Б. (1892). Кюринские тексты (пословицы, сказки и анекдоты). Сборника материалов для описания местностей и племен Кавказа. Тифлис.
  21. ↑ "Язык.ЧIал" Check |url= value (pomoč). Литературная энциклопедия.
  22. ↑ Ager, Simon. "Lezgi (лезги / лезги чӀал)". omniglot.com. Data dostupa: 7 avgusta 2026.
  23. ↑ Услар, П.К. (1979). Табасаранский язык (PDF). Тбилиси: Мецниереба.
  24. ↑ Ager, Simon. "Tabassaran (табасаран чIал)". omniglot.com. Data dostupa: 7 avgusta 2026.
  25. ↑ Дирръ, А.М. (1904). "Грамматика удинскаго языка" (PDF). Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 33 (na russkom). Тифлисъ: IV: 1.
  26. ↑ Дирръ, А.М. (1905). "Грамматическій очеркъ табассаранскаго языка" (PDF). Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 35 (na russkom). Тифлисъ: III: 1.
  27. ↑ Дирръ, А.М. (1906). "Краткій грамматическій очеркъ андійского языка" (PDF). Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 36 (na russkom). Тифлисъ: IV: 1.
  28. ↑ Дирръ, А.М. (1907). "Агульскій языкъ. Грамматическій очеркъ, тексты, сборникъ агульскихъ слов съ русскимъ къ нему указателемъ" (PDF). Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 37 (na russkom). Тифлисъ: III: 1.
  29. ↑ Дирръ, А.М. (1908). "Арчинскій языкъ. Грамматическій очеркъ, тексты, сборникъ арчинскихъ словъ съ русскимъ къ нему указателемъ" (PDF). Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 39 (na russkom). Тифлисъ: III: 1.
  30. ↑ Дирръ, А.М. (1912). "Рутульскій языкъ". Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 42 (na russkom). Тифлисъ.
  31. ↑ Дирръ, А.М. (1913). "Цахурскій языкъ. Грамматическій очеркъ, тексты, сборникъ цахурскихъ словъ съ русскимъ къ нему указателемъ" (PDF). Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 43 (na russkom). Тифлисъ: III: 1.
  32. ↑ Дирръ, А.М. (1909). "Матеріалы для изученія языковъ и нарѣчій андо-дидойской группы" (PDF). Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 40 (na russkom). Тифлисъ.
  33. ↑ Хадзиева, Мадина (5 julija 2024). "Просветитель ингушей: как на Кавказе ищут потерянные рукописи Фомы Горепёкина". Это Кавказ (na russkom). Data dostupa: 31 dekembra 2025.
І ← Varianty kiriličnyh bukv К, Ԛ → Л

К к · Ќ ќ · К̀ к̀ · К̆ к̆ · К̄ к̄ · К̈ к̈ · К̇ к̇ · К̊ к̊ · К̓ к̓ · К̔ к̔ · К͑ к͑ · К̂ к̂ · К̑ к̑ · Кꙻ   кꙻ   · Кʼ кʼ · K k · K̔ k̔ · · Ҡ ҡ · Ҟ ҟ · Ԟ ԟ · Ҝ ҝ · К̣ к̣ · К̧ к̧ · К̱ к̱ · Қ қ · Қ̇ қ̇ · Қ̊ қ̊ · Ӄ ӄ · Ӄ̀ ӄ̀ · Ӄ̆ ӄ̆ · Ӄ’ ӄ’
Ԛ ԛ · Ԛ̄ ԛ̄ · Ԛ̆ ԛ̆ · Ԛ̇ ԛ̇ · Ԛ̊ ԛ̊ · Ԛꙻ   ԛꙻ   · Ҁ ҁ