Ӓ

Ӓ, ӓ (a s tremoju ili a s umlautom) jest bukva razširjenoj kirilice, stvorjena na osnově bukvy а s dodanjem umlauta. Dnes koristaje se v kildinsko- i tersko-saamskom, v gornomarijskom i sěverozapadnom marijskom, v hantyjskom, v selkupskom, v tatarskom i v gagauzskom jezykah. V minulosti takože upotrěbjala se v različnyh inyh jezykah. V občem ona označaje samoglasku [æ].
V uralskyh jezykah
[praviti | praviti izvorny kod]Ӓ najčestěje strěčaje se v uralskyh jezykah. Dnes je koristano v slědujučih jezykah:



- V alfabetu kildinsko-saamskogo jezyka, utvrdženom v 1979 g., a takože vo vsih pozdnějših jegovyh variantah.[1] Kromě togo, ona koristaje se v jedinoj literaturnoj tvorbě na tersko-saamskom jezyku, sborniku stihov «Я̄лла» pisateljky Oktjabriny Voronovoj iz 1989 g.[2]. V oboh jezykah ona označaje samoglasku [a] poslě polumekkoj suglasky д, т ili н.[3]
- V marijskyh jezykah ӓ upotrěbjaje se od 1870-yh lět, a nyně nahodi se v alfabetah gornomarijskogo i sěverozapadnogo marijskogo jezykov. Označaje samoglasku [æ].[4]
- V 1950-yh lětah bukva ӓ byla vvedena v hantyjsky jezyk. Od tamtogo časa ona byla koristana vo vsih dialektah, ačekoli v někojih variantah je odsutna.[5]
- Poslě desetilětij bezpismennosti činet se nove pokusy stvorjenja alfabeta za selkupske jezyky od 1980-yh (v slučaju sěvernoselkupskyh dialektov) i 1990-yh lět (v slučaju južnoselkupskyh dialektov). Večinstvo prědloženyh alfabetov vključaje bukvu ӓ [æ], vvedenu v sěvernoselkupsky na početku 2000-yh lět.[6]
Kromě togo, bukva ӓ takože byla koristana v historičnyh ortografijah několikyh drugyh uralskyh jezykov:
- V karelskom ona pojavila se prvy raz v misionarskom alfabetu iz 1894.[7] V lětah 1937–1940 ona nahodila se v oficialnom kiriličnom alfabetu karelska jezyka v Karelskoj ASSR, ale s ustanovjenjem Karelskoj SSR v 1940 g. jejin oficialny jezyk stal finsky, a karelska pismennost zadržala se. Nyně karelsky piše se latiniceju.
- Situacija vepsskoj kirilice je podobna karelskoj. V 1989 g. vlada karelskoj ASSR prijela rěšenje o vvedenju latinskoj i kiriličnoj ortografije, a v 1992 g. publikovany byl jedin bukvar na kirilici.[8] Jednakože v praktikě priměnjaje se sama latinica, a v 2007 g. prijeto bylo rěšenje ob utvrdženju latinskogo alfabeta za vepssky jezyk.[9] Jednakože v 2013 publikovany byl sbornik stihov «Оять-ёген рандал...» Nikolaja Abramova, tretja kniga izdana na vepsskoj kirilici.[10]
- Ona pojavila s v prěvodu evangelja po Matvěju i Marku na mansijskom jezyku iz 1882 g.[11]
V turkijskyh jezykah
[praviti | praviti izvorny kod]Srěd turkijskyh jezykov ӓ dnes koristaje se tatarskom i v gagauzskom jezykah:
- V 1860-yh lětah rosijsky turkolog i misionar Nikolaj Ivanovič IlminskyИльминский razrabotal kiriličny alfabet za kreščenyh tatarov.[12] Tutoj alfabet ostal v upotrěbě do 1930-yh lět, ale s vvedenjem novoj tatarskoj kirilice v lětah 1939–1941 bukva ӓ byla zaměnjena na ә. Jednakože od početka 1990-yh lět alfabet Ilьmenskogo ponovno koristaje se v religioznyh izdanjah i v izdanjah spoločnyh organizacij hristijanskyh («kreščenyh») tatarov.[13]
- V 1957 g. v Moldavskom SSR oficialno ustanovjeny byl gagauzsky alfabet, prvopočetno s dvuznakami аь, оь i уь, ktore jednakože ješče v tomže samom godu zastupjene byli bukvami ӓ, ӧ i ӱ. Ačekoli gagauzsky od 1993 g. oficialny piše se latiniceju, i dnes ješče izdavajut se religiozne publikacije na kirilici.[14] V gagauzskom ӓ izgovarjaje se kako [æ~ɛ].[15]
Bukva ӓ takože byla vključena v někojih historičnyh alfabetah inyh turkijskyh jezykov, imenno:
- v prědrevolucijnyh alfabetah baškirskogo jezyka, najprvo v bukvaru Vasilija Vladimiroviča Katarinskogo iz 1892 g.[16]
- v misionarskom alfabetu za azerbajdžansky jezyk iz 1897 g.[17]
- v misionarskyh alfabetah za kazahsky jezyk, napr. v Gramatikě kirgizskogo jezyka V.V. Katarinskogo iz 1897[18] i v bukvaru Nikolaja Katanova iz 1908 g.[19]
- na karačajevo-balkarskom jezyku v 1924 g. byl izdany jedin bukvar s kiriličnoju ortografijeju, ale ne došlo k oficialnomu prijetju tutogo projekta.
- v ranějšej versiji šorskogo alfabeta.[20]
V arměnskom
[praviti | praviti izvorny kod]Bukva ӓ upotrěbjaje se v neoficialnoj kiriličnoj ortografiji, poněkogda koristajemoj do zapisanja hemšenskogo dialekta arměnskogo jezyka, medžu drugymi v publikacijah Jehovovyh svědkov.[21] Ona označaje samoglasku [æ], odsutnu v literaturnom arměnskom jezyku, i v arměnskom alfabetu imaje ekvivalent Ա̈ ա̈, na priklad v slovu ахпӓр/ախպա̈ր «brat».[22]
Druge jezyky
[praviti | praviti izvorny kod]
Kromě povyših, bukva ӓ pojavila se ješče v redu drugyh jezykov:
- v misionarskom alfabetu kalmykskogo jezyka koristanom v bukvaru iz 1892 g.,[23] a pozdněje v oficialnom kiriličnom alfabetu v lětah 1924–1927 i 1938–1943.[24] Pozdněje ona byla zaměnjena na ә [æ]
- v slovniku šugnanskogo jezyka Dmitrija Ljvoviča Ivanova iz 1895 g.[25]
- v projektu alfabeta za pamirske jezyky, razrabotany R.H. Dodyhudojevom i D.I. Edelmanom v 2010 g. i priměnjeny za prěvod Evangelja po Lukě, kako dodatočny znak za označenje specifičnogo zvuka hufskogo jezyka[26]
- v slovniku kabardinskogo jezyka Lva Grigorjeviča Lopatinskogo iz 1890 g.[27]
- v alfabetah, ktore Adolf Dirr koristal v svojih monografijah o sěverovozhodnokavkazskyh jezykah: udinskom (1904)[28], tabasaranskom (1905)[29], agulskom (1907)[30], rutulskom (1912)[31], cahurskom (1913)[32]
- v naučnyh transkripcijah Vladimira Iljiča Iohelьsona jukagirskyh tekstov, publikovanyh v 1900 g.[33]
- v dvoh misionarskyh učebnikah v 1901 i 1902 g. za zapisanje korejskyh slov,[34] a takože v kiriličnom alfabetu razrabotanom v 1939 g. za korejsky jezyk, v ktorom ӓ služilo kako ekivalent hangulskogo znaka ㅐ [ɛ]. Tutoj alfabet jednakože ne byl vvedeny.[35]
Kodovanje
[praviti | praviti izvorny kod]| Kodovanje | Ӓ | ӓ | |
|---|---|---|---|
| Nazva v Unikodu | CYRILLIC CAPITAL LETTER A WITH DIAERESIS | CYRILLIC SMALL LETTER A WITH DIAERESIS | |
| Unikod | šestnadseterična sistema | U+04D2 | U+04D3 |
| deseterična sistema | 1234 | 1235 | |
| HTML | šestnadseterična sistema | Ӓ | ӓ |
| deseterična sistema | Ӓ | ӓ | |
| UTF-8 | D3 92 | D3 93 | |
Iztočniky
[praviti | praviti izvorny kod]- ↑ Агранат, Т. Б. (2021). "Правила орфографии для младописьменного языка: случай кильдинского саамского" (PDF). Родной язык (na russkom) (2021/1): 31–34.
- ↑ Октябрина Владимировна Воронова (1989). Я̄лла. Авьтмусс са̄мь стиха книга = Жизнь. Первая поэтическая книга на саамском языке. Мурманск: Всероссийский фонд культуры. Мурманское отделение. Bylo arhivovano iz iztočnika 17 aprilja 2024.
- ↑ Ager, Simon. "Kildin Sámi (Кӣллт са̄мь кӣлл)". Omniglot.com. Data dostupa: 29 avgusta 2026.
- ↑ Ager, Simon. "Mari (марий йылме)". omniglot.com. Data dostupa: 5 septembra 2026.
- ↑ Кошкарева, Н.Б. "Актуальные вопросы совершенствования хантыйской графики и орфографии" (PDF). Вестник угроведения (na russkom). Обско-угорский институт прикладных исследований и разработок. 3 (14): 58–60. ISSN 2220-4156.
- ↑ Кузнецова, А. И., red. (2002). Селькупский язык. Учебное пособие для педагогических колледжей и высших учебных заведений (na russkom). Санкт-Петербург: Просвещение. str. 37. ISBN 5-09-005259-X.
- ↑ Азбука для корелловъ, живущихъ в Кемскомъ уѣздѣ Архангельской губерніи. Архангельскъ: Православное миссіонерское общество. 1894. str. 8.
- ↑ Максимова, Р.Ф.; Коттина, Э.В. (1992). Букварь для 1 класса вепсских школ. Санкт-Петербург: Отделение издадельства «Просвещение». ISBN 5-09-002307-7.
- ↑ "Постановление от 16 марта 2007 года N 37-П об утверждении алфавитов карельского и вепсского языков (с изменениями на 29 мая 2014 года)". Правительство Республики Карелия. Data dostupa: 5 septembra 2026.
- ↑ "По-вепсски на кириллице". Вести Карелии. 27 junija 2013. Data dostupa: 5 septembra 2026.
- ↑ Матпіинэл и Маркнэл Елпынг Евангеліи Маньсынгыш
- ↑ Исхаков, Р. Р. (2015). К истории создания первого татарского кириллического алфавита и формирования письменной традиции татар-кряшен (крещеных татар) (na russkom). 17. Известия Самарского научного центра РАН. str. 320. ISSN 1990-5378.
- ↑ Липаков, Е.В. "Ильминского алфавит. Специальная азбука для крещёных татар". Tatarica. Data dostupa: 5 septembra 2026.
- ↑ "Переводы Библии онлайн. Гагаузский". Институт перевода Библии. Data dostupa: 5 septembra 2026.
- ↑ Ager, Simon. "Gagauz (Gagauz dili / Gagauzça)". Omniglot.com. Data dostupa: 5 septembra 2026.
- ↑ Хусаинова, Л.М. (2017). "Алфавиты башкирского языка в ХIХ – начале ХХ веков". Вестник Оренбургского государственного университета (na russkom) (№ 3 (203)): 38.
- ↑ Иваницкій, Т. А. (1897). Опытъ первоначальнаго учебника русскаго языка для адербейджанскихъ татаръ. Казань.
- ↑ Катаринский, В.В. (1906). Грамматика киргизскаго языка (na russkom). Оренбургъ. str. 1–3.
- ↑ Букварь для киргизъ. Казань. 1908. str. 19–20. Bylo arhivovano iz iztočnika 18 februara 2018.
- ↑ Чиспияков, Э. Ф. (1992). Учебник шорского языка: Пособие для преподавателей и студентов (na russkom). Кемерово: Кемеровское книжное издадтельство. str. 7. ISBN 5-7550-0338-6.
- ↑ "Қадж гинӓ дзар̄айӓ Еговин". jw.org. Data dostupa: 10 septembra 2026.
- ↑ Устян, Андрей (23 aprilja 2023). "Армянский алфавит и кириллица адаптированная под амшенский диалект". Bylo arhivovano iz iztočnika 29 septembra 2023. Data dostupa: 11 septembra 2026.
- ↑ Baranova, Vlada Vyacheslavovna. "Changes of Alphabets, Teaching Methods and Language Skills: Kalmyk Textbooks During the 20th Century". V Reckel, Johannes; Schatz, Merle (red.). Oirat and Kalmyk Identity in the 20th and 21st Century. Göttingen: Universitätsverlag Göttingen. str. 48. ISBN 978-3-86395-464-2.
- ↑ Номинханов, Ц. Д. (1976). Очерк истории калмыцкой письменности. Москва: Наука. str. 53–54, 64, 133.
- ↑ Залеманъ, К.Г. (1895). "Шугнанскій словарь Д. Л. Иванова". Восточныя замѣтки : Сборникъ статей и изслѣдованій профессоровъ и преподавателей Факультета восточныхъ языковъ Императорскаго С.-Петербургскаго университета (na russkom). Санктпетербургъ: Типографія Императорской Академіи Наукъ: 273.
- ↑ Лашкарбекова, М. Б. (2020). "К становлению ваханского алфавита". Иранское языкознание 2020. Труды международной научной конференции. Чтения памяти Б.Б. Лашкарбекова к 70-летию со дня рождения (na russkom). Москва: Институт языкознания РАН: 291–292.
- ↑ Лопатинский, Л.Г. (1890). Русско-кабардинский словарь с указателем и краткою грамматикою (na russkom). Тифлис: Управленіе Кавказскаго Учебнаго Округа. str. 1, 10.
- ↑ Дирръ, А.М. (1904). "Грамматика удинскаго языка" (PDF). Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 33 (na russkom). Тифлисъ: IV: 1.
- ↑ Дирръ, А.М. (1905). "Грамматическій очеркъ табассаранскаго языка" (PDF). Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 35 (na russkom). Тифлисъ: III: 1.
- ↑ Дирръ, А.М. (1907). "Агульскій языкъ. Грамматическій очеркъ, тексты, сборникъ агульскихъ слов съ русскимъ къ нему указателемъ" (PDF). Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 37 (na russkom). Тифлисъ: III: 1.
- ↑ Дирръ, А.М. (1912). "Рутульскій языкъ". Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 42 (na russkom). Тифлисъ.
- ↑ Дирръ, А.М. (1913). "Цахурскій языкъ. Грамматическій очеркъ, тексты, сборникъ цахурскихъ словъ съ русскимъ къ нему указателемъ" (PDF). Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 43 (na russkom). Тифлисъ: III: 1.
- ↑ Иохельсонъ, В. И. (1900). Матеріалы по изученію юкагирскаго языка и фольклора, собранные въ Колымскомъ округе. Ч. 1. С.-Петербургъ.
- ↑ Первоначальный учебникъ русскаго языка для корейцев. Пособіе для разговорныхъ уроковъ (опытъ). Казань: Изданiе Православнаго Миссионерскаго Общества. 1901. str. 4. Bylo arhivovano iz iztočnika 19 junija 2026.
- ↑ Синицын, Ф. Л. (2026). "«Буриданов осел» советской языковой политики: попытка реформы корейской письменности в 1930-е годы". Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России (na russkom). 25 (2): 391, 397. ISSN 2312-9247.
Vněšnje linky
[praviti | praviti izvorny kod]- "U+04D2 Cyrillic Capital Letter A with Diaeresis". codepoints.net (na anglijskom).
- "U+04D3 Cyrillic Small Letter A with Diaeresis". codepoints.net (na anglijskom).
| Varianty kiriličnyh bukv А | → Б | |
|---|---|---|
|
А а
· Ӑ ӑ
· А̄ а̄
· А̂ а̂
· Ӓ ӓ
· Ӓ̄ ӓ̄
· А̊ а̊
· А̇ а̇
· А̨ а̨
· А̱ а̱
· А’ а’
· ’А ’а
· ‘А̇ ‘а̇
· Ӕ ӕ
· Ꙗ ꙗ
· | ||


