Prějdti k sodržanju

Ӓ

Izvor: Vikipedija

Ӓ, ӓ (a s tremoju ili a s umlautom) jest bukva razširjenoj kirilice, stvorjena na osnově bukvy а s dodan‌jem umlauta. Dnes koristaje se v kildinsko- i tersko-saamskom, v gornomarijskom i sěverozapadnom marijskom, v hantyjskom, v selkupskom, v tatarskom i v gagauzskom jezykah. V minulosti takože upotrěbjala se v različnyh inyh jezykah. V občem ona označaje samoglasku [æ].

V uralskyh jezykah

[praviti | praviti izvorny kod]

Ӓ najčestěje strěčaje se v uralskyh jezykah. Dnes je koristano v slědujučih jezykah:

Kildinsko-saamsky alfabet
Gornomarijsky alfabet
Hantyjsky alfabet
  • V alfabetu kildinsko-saamskogo jezyka, utvrdženom v 1979 g., a takože vo vsih pozdnějših jegovyh variantah.[1] Kromě togo, ona koristaje se v jedinoj literaturnoj tvorbě na tersko-saamskom jezyku, sborniku stihov «Я̄лла» pisateljky Oktjabriny Voronovoj iz 1989 g.[2]. V oboh jezykah ona označaje samoglasku [a] poslě polumekkoj suglasky д, т ili н.[3]
  • V marijskyh jezykah ӓ upotrěbjaje se od 1870-yh lět, a nyně nahodi se v alfabetah gornomarijskogo i sěverozapadnogo marijskogo jezykov. Označaje samoglasku [æ].[4]
  • V 1950-yh lětah bukva ӓ byla vvedena v hantyjsky jezyk. Od tamtogo časa ona byla koristana vo vsih dialektah, ačekoli v někojih variantah je odsutna.[5]
  • Poslě desetilětij bezpismennosti činet se nove pokusy stvorjen‌ja alfabeta za selkupske jezyky od 1980-yh (v slučaju sěvernoselkupskyh dialektov) i 1990-yh lět (v slučaju južnoselkupskyh dialektov). Večinstvo prědloženyh alfabetov vključaje bukvu ӓ [æ], vvedenu v sěvernoselkupsky na početku 2000-yh lět.[6]

Kromě togo, bukva ӓ takože byla koristana v historičnyh ortografijah několikyh drugyh uralskyh jezykov:

  • V karelskom ona pojavila se prvy raz v misionarskom alfabetu iz 1894.[7] V lětah 1937–1940 ona nahodila se v oficialnom kiriličnom alfabetu karelska jezyka v Karelskoj ASSR, ale s ustanovjen‌jem Karelskoj SSR v 1940 g. jejin oficialny jezyk stal finsky, a karelska pismennost zadržala se. Nyně karelsky piše se latiniceju.
  • Situacija vepsskoj kirilice je podobna karelskoj. V 1989 g. vlada karelskoj ASSR prijela rěšen‌je o vveden‌ju latinskoj i kiriličnoj ortografije, a v 1992 g. publikovany byl jedin bukvar na kirilici.[8] Jednakože v praktikě priměnjaje se sama latinica, a v 2007 g. prijeto bylo rěšen‌je ob utvrdžen‌ju latinskogo alfabeta za vepssky jezyk.[9] Jednakože v 2013 publikovany byl sbornik stihov «Оять-ёген рандал...» Nikolaja Abramova, tretja kniga izdana na vepsskoj kirilici.[10]
  • Ona pojavila s v prěvodu evangel‌ja po Matvěju i Marku na mansijskom jezyku iz 1882 g.[11]

V turkijskyh jezykah

[praviti | praviti izvorny kod]

Srěd turkijskyh jezykov ӓ dnes koristaje se tatarskom i v gagauzskom jezykah:

  • V 1860-yh lětah rosijsky turkolog i misionar Nikolaj Ivanovič IlminskyИльминский razrabotal kiriličny alfabet za kreščenyh tatarov.[12] Tutoj alfabet ostal v upotrěbě do 1930-yh lět, ale s vveden‌jem novoj tatarskoj kirilice v lětah 1939–1941 bukva ӓ byla zaměnjena na ә. Jednakože od početka 1990-yh lět alfabet Ilьmenskogo ponovno koristaje se v religioznyh izdan‌jah i v izdan‌jah spoločnyh organizacij hristijanskyh («kreščenyh») tatarov.[13]
  • V 1957 g. v Moldavskom SSR oficialno ustanovjeny byl gagauzsky alfabet, prvopočetno s dvuznakami аь, оь i уь, ktore jednakože ješče v tomže samom godu zastupjene byli bukvami ӓ, ӧ i ӱ. Ačekoli gagauzsky od 1993 g. oficialny piše se latiniceju, i dnes ješče izdavajut se religiozne publikacije na kirilici.[14] V gagauzskom ӓ izgovarjaje se kako [æ~ɛ].[15]

Bukva ӓ takože byla vključena v někojih historičnyh alfabetah inyh turkijskyh jezykov, imenno:

Bukva ӓ upotrěbjaje se v neoficialnoj kiriličnoj ortografiji, poněkogda koristajemoj do zapisan‌ja hemšenskogo dialekta arměnskogo jezyka, medžu drugymi v publikacijah Jehovovyh svědkov.[21] Ona označaje samoglasku [æ], odsutnu v literaturnom arměnskom jezyku, i v arměnskom alfabetu imaje ekvivalent Ա̈ ա̈, na priklad v slovu ахпӓр/ախպա̈ր «brat».[22]

Kalmyksko izdan‌je iz 1957 s bukvoju ӓ

Kromě povyših, bukva ӓ pojavila se ješče v redu drugyh jezykov:

Kabardinsky alfabet Lopatinskogo iz 1890 g.
Udinsky alfabet Dirra
Tabasaransky alfabet Dirra (1905)
Kodovan‌je Ӓ ӓ
Nazva v Unikodu CYRILLIC CAPITAL LETTER A WITH DIAERESIS CYRILLIC SMALL LETTER A WITH DIAERESIS
Unikodšestnadseterična sistema U+04D2 U+04D3
deseterična sistema 1234 1235
HTMLšestnadseterična sistema Ӓ ӓ
deseterična sistema Ӓ ӓ
UTF-8 D3 92 D3 93
  1. ↑ Агранат, Т. Б. (2021). "Правила орфографии для младописьменного языка: случай кильдинского саамского" (PDF). Родной язык (na russkom) (2021/1): 31–34.
  2. ↑ Октябрина Владимировна Воронова (1989). Я̄лла. Авьтмусс са̄мь стиха книга = Жизнь. Первая поэтическая книга на саамском языке. Мурманск: Всероссийский фонд культуры. Мурманское отделение. Bylo arhivovano iz iztočnika 17 aprilja 2024.
  3. ↑ Ager, Simon. "Kildin Sámi (Кӣллт са̄мь кӣлл)". Omniglot.com. Data dostupa: 29 avgusta 2026.
  4. ↑ Ager, Simon. "Mari (марий йылме)". omniglot.com. Data dostupa: 5 septembra 2026.
  5. ↑ Кошкарева, Н.Б. "Актуальные вопросы совершенствования хантыйской графики и орфографии" (PDF). Вестник угроведения (na russkom). Обско-угорский институт прикладных исследований и разработок. 3 (14): 58–60. ISSN 2220-4156.
  6. ↑ Кузнецова, А. И., red. (2002). Селькупский язык. Учебное пособие для педагогических колледжей и высших учебных заведений (na russkom). Санкт-Петербург: Просвещение. str. 37. ISBN 5-09-005259-X.
  7. ↑ Азбука для корелловъ, живущихъ в Кемскомъ уѣздѣ Архангельской губерніи. Архангельскъ: Православное миссіонерское общество. 1894. str. 8.
  8. ↑ Максимова, Р.Ф.; Коттина, Э.В. (1992). Букварь для 1 класса вепсских школ. Санкт-Петербург: Отделение издадельства «Просвещение». ISBN 5-09-002307-7.
  9. ↑ "Постановление от 16 марта 2007 года N 37-П об утверждении алфавитов карельского и вепсского языков (с изменениями на 29 мая 2014 года)". Правительство Республики Карелия. Data dostupa: 5 septembra 2026.
  10. ↑ "По-вепсски на кириллице". Вести Карелии. 27 junija 2013. Data dostupa: 5 septembra 2026.
  11. ↑ Матпіинэл и Маркнэл Елпынг Евангеліи Маньсынгыш
  12. ↑ Исхаков, Р. Р. (2015). К истории создания первого татарского кириллического алфавита и формирования письменной традиции татар-кряшен (крещеных татар) (na russkom). 17. Известия Самарского научного центра РАН. str. 320. ISSN 1990-5378.
  13. ↑ Липаков, Е.В. "Ильминского алфавит. Специальная азбука для крещёных татар". Tatarica. Data dostupa: 5 septembra 2026.
  14. ↑ "Переводы Библии онлайн. Гагаузский". Институт перевода Библии. Data dostupa: 5 septembra 2026.
  15. ↑ Ager, Simon. "Gagauz (Gagauz dili / Gagauzça)". Omniglot.com. Data dostupa: 5 septembra 2026.
  16. ↑ Хусаинова, Л.М. (2017). "Алфавиты башкирского языка в ХIХ – начале ХХ веков". Вестник Оренбургского государственного университета (na russkom) (№ 3 (203)): 38.
  17. ↑ Иваницкій, Т. А. (1897). Опытъ первоначальнаго учебника русскаго языка для адербейджанскихъ татаръ. Казань.
  18. ↑ Катаринский, В.В. (1906). Грамматика киргизскаго языка (na russkom). Оренбургъ. str. 1–3.
  19. ↑ Букварь для киргизъ. Казань. 1908. str. 19–20. Bylo arhivovano iz iztočnika 18 februara 2018.
  20. ↑ Чиспияков, Э. Ф. (1992). Учебник шорского языка: Пособие для преподавателей и студентов (na russkom). Кемерово: Кемеровское книжное издадтельство. str. 7. ISBN 5-7550-0338-6.
  21. ↑ "Қадж гинӓ дзар̄айӓ Еговин". jw.org. Data dostupa: 10 septembra 2026.
  22. ↑ Устян, Андрей (23 aprilja 2023). "Армянский алфавит и кириллица адаптированная под амшенский диалект". Bylo arhivovano iz iztočnika 29 septembra 2023. Data dostupa: 11 septembra 2026.
  23. ↑ Baranova, Vlada Vyacheslavovna. "Changes of Alphabets, Teaching Methods and Language Skills: Kalmyk Textbooks During the 20th Century". V Reckel, Johannes; Schatz, Merle (red.). Oirat and Kalmyk Identity in the 20th and 21st Century. Göttingen: Universitätsverlag Göttingen. str. 48. ISBN 978-3-86395-464-2.
  24. ↑ Номинханов, Ц. Д. (1976). Очерк истории калмыцкой письменности. Москва: Наука. str. 53–54, 64, 133.
  25. ↑ Залеманъ, К.Г. (1895). "Шугнанскій словарь Д. Л. Иванова". Восточныя замѣтки : Сборникъ статей и изслѣдованій профессоровъ и преподавателей Факультета восточныхъ языковъ Императорскаго С.-Петербургскаго университета (na russkom). Санктпетербургъ: Типографія Императорской Академіи Наукъ: 273.
  26. ↑ Лашкарбекова, М. Б. (2020). "К становлению ваханского алфавита". Иранское языкознание 2020. Труды международной научной конференции. Чтения памяти Б.Б. Лашкарбекова к 70-летию со дня рождения (na russkom). Москва: Институт языкознания РАН: 291–292.
  27. ↑ Лопатинский, Л.Г. (1890). Русско-кабардинский словарь с указателем и краткою грамматикою (na russkom). Тифлис: Управленіе Кавказскаго Учебнаго Округа. str. 1, 10.
  28. ↑ Дирръ, А.М. (1904). "Грамматика удинскаго языка" (PDF). Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 33 (na russkom). Тифлисъ: IV: 1.
  29. ↑ Дирръ, А.М. (1905). "Грамматическій очеркъ табассаранскаго языка" (PDF). Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 35 (na russkom). Тифлисъ: III: 1.
  30. ↑ Дирръ, А.М. (1907). "Агульскій языкъ. Грамматическій очеркъ, тексты, сборникъ агульскихъ слов съ русскимъ къ нему указателемъ" (PDF). Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 37 (na russkom). Тифлисъ: III: 1.
  31. ↑ Дирръ, А.М. (1912). "Рутульскій языкъ". Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 42 (na russkom). Тифлисъ.
  32. ↑ Дирръ, А.М. (1913). "Цахурскій языкъ. Грамматическій очеркъ, тексты, сборникъ цахурскихъ словъ съ русскимъ къ нему указателемъ" (PDF). Сборникъ матеріалов для описанія мѣстностей и племенъ Кавказа. Выпускъ 43 (na russkom). Тифлисъ: III: 1.
  33. ↑ Иохельсонъ, В. И. (1900). Матеріалы по изученію юкагирскаго языка и фольклора, собранные въ Колымскомъ округе. Ч. 1. С.-Петербургъ.
  34. ↑ Первоначальный учебникъ русскаго языка для корейцев. Пособіе для разговорныхъ уроковъ (опытъ). Казань: Изданiе Православнаго Миссионерскаго Общества. 1901. str. 4. Bylo arhivovano iz iztočnika 19 junija 2026.
  35. ↑ Синицын, Ф. Л. (2026). "«Буриданов осел» советской языковой политики: попытка реформы корейской письменности в 1930-е годы". Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России (na russkom). 25 (2): 391, 397. ISSN 2312-9247.

Vněšnje linky

[praviti | praviti izvorny kod]
Varianty kiriličnyh bukv А → Б

А а · Ӑ ӑ · А̄ а̄ · А̂ а̂ · Ӓ ӓ · Ӓ̄ ӓ̄ · А̊ а̊ · А̇ а̇ · А̨ а̨ · А̱ а̱ · А’ а’ · ’А ’а · ‘А̇ ‘а̇ · Ӕ ӕ · Ꙗ ꙗ ·