Hantyjsky jezyk
hant.: Ханты ясаӈ | |
 | |
| Obča informacija | |
|---|---|
| Nacionalny jezyk | Rosija |
| Govoritelji | 9584 (2010) / 14 000 (2020)[3] |
| Pismo | |
| Služebny status | |
| Služebny jezyk | Hanty-Mansijsky avtonomny okrug, Jamalo-Nenečsky avtonomny okrug |
| Jezyčna rodina | |
| Jezyčne kody | |
| ISO 639-3 | kca |
Hantyjsky jezyk (rus. ostjacky)[4] — jezyk Hantov — maločislnogo naroda Zapadnoj Siberiji, živučih po basenam pritokov Obje i Irtyša i po samoj Obi v jejnom srědnjem i nižnjem tečenjah. Odnosi se k ugrskym jezykam iz (obsko-ugrskyh) ugrofinskyh jezykov uralskoj jezyčnoj rodiny; jest srodny mansijskomu i madjarskomu jezykam.
Po danym prěpisa 2002 goda, čislnost hantov sostavjala 28,7 tys. ljudij. Osnovna jih masa žije v Hanty-Mansijskom (kromě jego zapadnyh rajonov, zaseljenyh Mansi) i Jamalo-Nenečskom avtonomnyh okrugah (25,9 tys. ljudij), ostali — na sěvero-zapadu Tomskoj oblasti. Čislnost Hantov na proteženju XX stolětja ostavaje se vyše ili menje stabilnoju, ale kolikost hantov, uvažajučih hantyjsky jezyk rodnym, se značno izmenšala s godami: v 1959-m godu jih bylo 77 % pri naseljenju v 19 410 ljudij, v 1970-m — 68,9 % (od 21 138 ljudij), a v 1989-m — 60,5 %. Raste poděl hantov, vladajučih russkym jezykom (kako prvogo, tako i vtorogo jezyka): 70,3 % v 1959 i 89,4 % v 1989 godah. Prěpis 2020 goda pokazal povyšanje kolikosti nositeljev na 4416 ljudij v sravnjenju s 2010 godom[3].
Pismennost hantov — na osnově kirilice. Hantyjsky jezyk jest prědmetom izučanja v načelnyh klasah školy; izdajut se noviny.
Po svojemu stroju toj jest, kako i druge ugrofinske, aglutinativnym jezykom.
Dialekty
[praviti | praviti izvorny kod]
Hantyjsky jezyk jest znany svojeju izraznoju dialektnoju razdrobjenostju. Teritorialno susědne govory i dialekty sut blizke medžu soboju, ale krajne točky dialektnogo kontinuuma imajut razliky, ktore izključajut vzajemno razuměnje nositeljev tyh dialektov.
Bezspornym jest uděljenje dvoh grup dialektov (narěčij): zapadnyh (vlastno hantyjskyh), podrazděljenyh na sěverne (govory obdorskoj grupy (obdorsky) i govory priobskoj grupy: šuryškarsky, berezovsky, kazymsky, srědnjeobsky)[5] i južne (irtyšsky, kondinsky, demjansky — mrtve dialekty), i iztočnyh (ili kantykskyh — po samonazvanju iztočnyh hantov), vključno govorov surgutskoj grupy: trom-aganskogo, aganskogo, juganskogo, pimskogo.
S obzirom na odsutstvo literaturnoj normy i leksično razhodženje medžu dialektami, sut osnovanja govoriti o hantyjskoj podgrupě obsko-ugrskyh jezykov, vključajučej tri jezyky: vlastno hantyjsky (sěverny), handejsky (južny) i kantyksky (iztočny)[6].
Pismennost
[praviti | praviti izvorny kod]_02.jpg)
Prve pokušenja stvorjenja pisemnogo varianta hantyjskogo jezyka, prodolžavše se až do početka XX stolětja, odnoset se k 1868 godu, kogda byl izdanym prěvod Evangelja od Mateja na berezovsko-obdorskom dialektu. Pismennost na osnově latinice byla sostavjena v 1930-h godah dlja obdorskogo i kazymskogo dialektov, a v 1937 godu — prěvedena na kirilicu. Jedinogo literaturnogo varianta jezyka ne povstalo; v nastoječe vrěme pismennost jestvuje na četyreh dialektah.
Sumarny hantyjsky alfabet dlja četyreh dialektov (od 2000 goda)[7]:
| А а | Ӓ ӓ | Ӑ ӑ | Б б | В в | Г г | Д д | Е е |
| Ё ё | Ә ә | Ӛ ӛ | Ж ж | З з | И и | Й й | К к |
| Қ қ (Ӄ ӄ) |
Л л | Ԯ ԯ (Ԓ ԓ) |
М м | Н н | Ң ң (Ӈ ӈ) |
Н' н' | О о |
| Ӧ ӧ (Ŏ ŏ) |
Ө ө | Ӫ ӫ | П п | Р р | С с | Т т | У у |
| Ӱ ӱ | Ў ў | Ф ф | Х х | Ҳ ҳ (Ӽ ӽ) |
Ц ц | Ч ч | Ҷ ҷ |
| Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь | Э э | Є є | Є̈ є̈ |
| Ю ю | Ю̆ ю̆ | Я я | Я̆ я̆ |
| Sovrěmenna kirilica | Nazvanje bukvy | MFA |
|---|---|---|
| А а | a | ɑ |
| Ӓ ӓ | ӓ | |
| Ӑ ӑ | ӑ | |
| Б б | be | b |
| В в | ve | w, v |
| Г г | ge | ɣ, ɡ |
| Д д | de | d |
| Е е | je | je, ʲe |
| Ё ё | jo | jo, ʲo |
| Ә ә | ә | ə̱ |
| Ӛ ӛ | ӛ | ɘ |
| Ж ж | že | ʒ |
| З з | ze | z |
| И и | i | i, ʲi |
| Й й | j | |
| К к | ka | k |
| Қ қ (Ӄ ӄ) | qа | q |
| Л л | el | ɫ, lʲ |
| Ԯ ԯ (Ԓ ԓ) | еł̦ | ɬ |
| М м | em | m |
| Н н | en | n, nʲ |
| Ң ң (Ӈ ӈ) | еŋ | ŋ |
| Н' н' | en' | ɳ |
| О о | o | o |
| Ӧ ӧ (Ŏ ŏ) | ӧ | ø |
| Ө ө | ө | ө̱ |
| Ӫ ӫ | ӫ | ɵ~ɞ |
| П п | pe | p |
| Р р | er | r |
| С с | es | s, ɕ |
| Т т | te | t, tʲ |
| У у | u | u |
| Ӱ ӱ | ü | y |
| Ў ў | ǔ | w |
| Ф ф | ef | f |
| Х х | ha | x |
| Ҳ ҳ (Ӽ ӽ) | ħа | χ |
| Ц ц | ce | ts |
| Ч ч | če | tɕ |
| Ҷ ҷ | ćе | tʃ |
| Ш ш | ša | ʃ |
| Щ щ | šča | ɕ, ɕː |
| Ъ ъ | ||
| Ы ы | y | ə, i |
| Ь ь | ʲ | |
| Э э | e | e |
| Є є | є | ě |
| Є̈ є̈ | є̈ | |
| Ю ю | ju | ju, ʲu |
| Ю̆ ю̆ | јǔ | |
| Я я | ja | ja, ʲa |
| Я̆ я̆ | јӑ |
Lingvistična harakteristika
[praviti | praviti izvorny kod]Fonetika i fonologija
[praviti | praviti izvorny kod]Da by uslyšati zapis zvučanja hantyjskogo jezyka, natisnite tut; priměry izgovora izrazov na hantyjskom jezyku (s prěvodom) možno jest uslyšati tut.
V fonetikě hantyjskogo jezyka uděljajut 8 samoglasnyh i 18 suglasnyh zvukov (kazymsky dialekt). Trěba različati samoglasky prvogo i neprvyh slogov. Tako, samoglasky prvogo sloga sut vyše definovane i jasne; one mogut byti dolgimi: а, э, о, ә, i kratkimi: ӓ, и, ө, у[8]. Dolgota samoglasky često igraje smyslorazličajuču rolju, napriměr: Ас «Obj» ― ӓс «samka»; шанш «kolěno» ― шӓнш «hrebet». V neprvyh slogah često strěčaje se redukovana superkratka samoglaska, označajema bukvoju ы.
Suglasky
[praviti | praviti izvorny kod]| Gubno-gubne | Zubne | Retrofleksne | Palatalne | Zadnjejezyčne | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Proste | Palatalizovane | ||||||
| Nosove | m | n | nʲ | ɳ | ŋ | ||
| Eksplozivne | p | t | k | ||||
| Frikativne | centralne | s | sʲ | ʂ | x | ||
| bočne | ɬ | ɬʲ | |||||
| Aproksimanty | centralne | w | j | ||||
| bočne | l | ||||||
| Vibrantne | r | ||||||
Něktore suglasne zvuky ne mogut tvoriti slivanij; ako pri sufiksaciji take nedopustime slivanja imajut vozniknuti, jedna iz suglasok či odpadaje, či medžu njimi voznikaje redukovany samoglasny zvuk. Suglasky с , х, ш, ӆ v položenju medžu samoglaskami mogut stavati se zvučnymi.
Udarjenje
[praviti | praviti izvorny kod]Udarjenje v hantyjskom skoro vsegda padaje na prvy slog[9]; v mnogosložnyh slovah mogut pojavjati se drugoredne udarjenja, padajuče na jedin iz neparnyh slogov (čestěje na tretji).
Morfologija
[praviti | praviti izvorny kod]V hantyjskom odsutstvuje kategorija gramatičnogo roda, prědlogam obyčno odpovědajut poslělogy, napriměr: Ма Ас пэла мансөм («Ja k Obi pošel jesm»), kde Ас — «Obj», a poslělog пэла — «k». Dlja označenja prinaležnosti prědmeta k kakoj-libo osobě koristajut osobno-privlastniteljne sufiksy. Uděljajut 3 čisla: jedninu, množinu i dvojinu, napriměr: пух мӓныс («hlapčik ušel»), пухы мӓнсаңын («hlapčiki (dvoje) ušli»), пухыт мӓнсыт («hlapčiki ušli»). Padežev uděljaje se do 11[10].
Sintaksa
[praviti | praviti izvorny kod]Obyčny red slov v hantyjskom jezyku — SOV (prědmet — dopolnjenje — glagol)[11].
Leksika
[praviti | praviti izvorny kod]Suglasno izslědovanju 1972 goda, slovnikovy sostav hantyjskogo jezyka byl slědujuči[12]:
| Iskonne slova | 30 % | Uralskogo proishoženja | 5 % |
| Ugrofinskyh | 9 % | ||
| Ugrskogo | 3 % | ||
| Obsko-ugrskogo | 13 % | ||
| Pozajetja | 28 % | Iz komi | 7 % |
| Iz samodijskyh jezykov (selkupske i nenečsky) | 3 % | ||
| Iz tatarskogo | 10 % | ||
| Iz russkogo | 8 % | ||
| Slova neznanogo proizhodženja | 40 % |
Izslědovanje 1975 goda takože prědpokladaje prisutnost pozajetij iz tungusko-mančžurskyh jezykov — glavno iz evenkijskogo[13].
Osnovnym načinom slovotvorjenja jest sufiksacija. Glagoly v hantyjskom jezyku, kako i v drugyh ugrskyh jezykah, mogut iměti prědrastky.
Historija izučanja
[praviti | praviti izvorny kod]Sistematično izučanje hantyjskogo jezyka načelo se v XIX stolětju, kogda ekspediciju v města obyvanja hantov i mansij sovršil madjarsky izslědovatelj Антал Регули (Antal Reguli)Antal Reguli. Jednako i do togo ruske poseljenci iměli opyt občenja s ostjakami i vogulami, s ktoryh oni sbirali danj, podčas nekolika prědhodnyh stolětij; takože jezyk interesoval pravoslavnyh hristijanskyh svečenikov.
Znane hantyvedy:
- Антал Регули (Antal Reguli)Antal Reguli (Antal Reguli)
- Куста Карялайнен (Kustaa Fredrik Karjalainen)Kustaa Fredrik Karjalainen (Kusta Karjalajnen)
- Petr Jefimovič Hatanzejev
- Вольфганг Штейниц (Wolfgang Steinitz)Wolfgang Steinitz (Volfgang Štejnic)
- Nikolaj Ivanovič Tereškin
- Julija Nikolajevna Russkaja
- Pavel Kuzmič Životikov
- Andrej Danilovič Kaksin
- Natalja Borisovna Koškareva
- Valentina Nikolajevna Solovar
Izrabotanje literaturnoj normy
[praviti | praviti izvorny kod]V 1898—1902 godah sbiranjem hantyjskoj leksiky v Siberji (Tobolsk, Tomsk) zajimal se finsky naučnik Куста Карjaлаjнен (Kustaa Fredrik Karjalainen)Kustaa Fredrik Karjalainen (Kusta Karjalajnen).
Zatože k momentu ustanovjenja Sovětskoj vlasti v Rosiji pismennosti u korennyh narodov Sěvera ne jestvovalo, uže v 1919 g. pri oddělu prosvěčenja nacionalnyh menšinstv Narkomprosa RSFSR byla organizovana redakcijna kolegija dlja izrabotanja alfabetov dlja tyh narodov, a v 1922 godu bylo prijato rěšenje o stvorjenju pismennosti dlja narodnostij Sěvera, dlja čego byla stvorjena specialna komisija iz prědstaviteljev Narkomata nacionalnostij, Narkomprosa, Akademije nauk, največših jezykovědov i etnografov[14].
Prve učebniky
[praviti | praviti izvorny kod]V početku 1921 g. Sibirsky odděl narodnogo obrazovanja, organizovany 25 januara 1920 g., proglasil srěd učiteljev iz srědy domorodnogo naseljenja, rabotajučih v nacionalnyh školah, konkurs na izrabotanje najlěpšego učebnika na rodnom jezyku učenikov. Paralelno po rěšenju Narkomprosa i Komiteta Sěvera v 1925 g. sut počeli izrabotku specialnogo bukvarja i knigy dlja čitanja za obučenje dětij russkomu jezyku, ktory po stroju i leksikě silno odličal se od hantyjskogo[14].
V 1926 g. pojavili se prve prigotovjene entuziastami bukvari na nacionalnyh jezykah, prvonačelno izgotovjene ručno. V 1928—1930 gg. bukvari počeli izdavati tipografskym sposobom, poslě čego byla početa planoměrna rabota po izrabatyvanju program i kompletov učebnikov na jezykah narodov Sěvera dlja načelnyh škol, a takože metodičnoj literatury dlja učiteljev[14].
V 1927/28 učebnom godu Владимир Германович БогоразVladimir Germanovič Bogoraz i Сергей Николаевич СтебницкийSergej Nikolajevič Stebnicky sut sostavili prvy russky bukvarj dlja vsih škol Sěvera, objemom 129 stranic. V toj že čas N. I. Leonov i P. E. Ostrovsky sut izpustili knigu «Naš Sěver» objemom 180 stranic dlja tuzemnyh škol RSFSR[14].
Razrabotka alfabeta
[praviti | praviti izvorny kod]V oktobru 1929 g. Komisija nacionalnyh jezykov i kultur Sěvernogo fakulteta Leningradskogo instituta živyh iztočnyh jezykov prijela Jediny sěverny alfabet na latinicě, ktory sostojal iz 32 bukv, v kombinaciji s diakritičnymi znakami, dozvaljajučimi prědavati na pismě fonemy jezykov sěvernyh narodov[14].
V dekembru 1930 g. naučniki sut prědstavili novy projekt alfabeta, takože latinskogo, iz 39 bukv (29 suglasnyh, 10 samoglasnyh) s dodavanjem znakov, označajučih smekčenje, dolgotu i pridyhanje. On byl utvrdženy v 1931 g. Vsesojuznym Komitetom novogo alfabeta pri Prězidijumu Sověta Nacionalnostij CIK SSSR i Kolegijeju Narkomprosa SSSR[14].
V toj že čas počelo se stvorjenje novyh učebnikov na osnově prědloženogo alfabeta. V 1930 g. na obdorskom govoru sěvernoj grupy jest izšel prvy hantyjsky bukvarj «Hanty-kniga», sostavjeny učitelem P. J. Hatanzejevym[14].
Kogda v 1932 godu Prězidijum VCIK prijel postanovjenje o nacionalno-teritorialnom rajonirovanju Krajnogo Sěvera i obrazovanju tam nacionalnyh okrugov i rajonov, na Prvoj Vserosijskoj konferenciji po razvoju jezykov i pismennosti narodov Sěvera byl utvrdženy projekt stvorjenja nacionalnyh literaturnyh jezykov dlja četyrinadseti narodnostij, vključno hantov, mansij, nencev, i izdavanja učebnikov i bukvarjev na tyh jezykah[14].
V 1933 lětu sut izšli bukvarj Kargara, sostavjeny na kazymskom govoru hantyjskogo jezyka, prěvody prvoj česti knigy dlja čitanja Šuleva i učebnika aritmetiky Popovoj[14]. V dekembru 1933 g. po prizvanju Narkomprosa RSFSR grupu studentov fakulteta russkogo jezyka i literatury Tomskogo industrialnogo pedagogičnogo instituta, vključno P. K. Životikova, napravili na Vysše pedagogične kursy Leningradskogo pedagogičnogo instituta im. A. I. Gercena dlja izučanja hantyjskogo jezyka. Lětom 1934 g. tuti studenti odpravili se na učitelsku rabotu. Životikov po okončanju kursov byl napravjeny v Ostjako-Vogulsky pedagogičny tehnikum, kdě učil russky i hantyjsky jezyky, literaturu, prodolžal izslědovanja i sistematizaciju hantyjskogo jezyka, stvoril i vozglavil kružek nacionalnoj tvorby[15].
V 1933—1934 lětah sut izšli prve prigotovjene naučnymi rabotnikami i učiteljami Instituta narodov Sěvera knigy dlja čitanja i učebniky gramatiky[14].
V 1934 g. na radě prědstaviteljev Komitetov novogo alfabeta narodov Sěvera, Narkomprosa RSFSR i Komiteta Sěvera pri Prězidijumu VCIK po kvestijam razvoja pismennosti na nacionalnyh jezykah v Moskvě se izjavilo, že latinica stvorjaje trudnosti v koristanju literatury. V 1935 g. prezidium Ostjako-Vogulskogo okružnogo izpolniteljnogo komiteta prijel postanovljenje «O prěhodu pismennosti hantyjskogo i mansijskogo alfabeta na russku osnovu», realizovane v fevruaru 1937 g.[14]
Izbor dialektnoj osnovy i pytanja normalizacije
[praviti | praviti izvorny kod]
V 1937 g. Institut narodov Sěvera vypustil sbornik «Jezyky i pismennost narodov Sěvera» s člankom Wolfganga SteinitzaВольфганга Штейница (Wolfgang Steinitz), davajučim morfologičny esej hantyjskogo jezyka (polnovatsky govor sěvernoj grupy), čto založilo početok izslědovanju jego dialektov[14].
Od 1937 goda počelo se prěizdavanje vsej literatury, izšedšej raněje na sěvernyh jezykah. Unifikacija šla po srědnje-obskomu dialektu. V 1938 g. na kirilicě byl izdavany bukvarj Zalcberg, a potom bukvarj Suhotinoj, v 1939-m — prva kniga dlja čitanja[14].
V osnovu literaturnogo jezyka postanovjenjem bjura Hanty-Mansijskogo okružkoma VKP(b) v 1940 godu byl položen srědninny srědnje-obsky (kazymsky) dialekt, jednako na konferenciji učiteljev (10.07.1940 g.) bylo rěšeno izrabotyvati pismennost i dlja vahovskogo dialekta[14].
Ovako, prisutnost dialektov v hantyjskom i v mansijskom jezykah sdělalo nemožnym koristanje jedinyh literaturnyh jezykov v procesu obučenja obojim[14].
Izrabotniki učebnikov hantyjskogo jezyka
[praviti | praviti izvorny kod]- P. J. Hatanzejev. Hanty-kniga. Leningrad, 1930[16].
- J. R. Suhotina. Bukvarj. Leningrad: Učpedgiz, 1938[17].
- P. K. Životikov. «Esej gramatiky hantyjskogo jezyka» (1942)[14].
- K. F. Hvataj-Muha, N. M. Aksarina, G. A. Obatina. Bukvarj (1973)[18].
Koristanje jezyka v sovrěmennosti
[praviti | praviti izvorny kod]Medija na hantyjskom jezyku
[praviti | praviti izvorny kod]Prve publikacije na hantyjskom jezyku pojavili se v novinah «Ostjako-Vogulskaja Pravda» v 1934 godu. Od 1957 goda v HMAO izhodi hantyjezyčna novina «Lenin pant huvat» («Po leninskomu putju»), prěimenovana v 1991 godu v «Hanty jasang» («Hantyjske slovo»). Novina izhodi jedno za sedmicu: do početka 1970-h — na 1 stranicě, a poslě — na 4 stranicah.
V Jamalo-Nenečskom avtonomnom okrugu na hantyjskom jezyku izdavajut se noviny «Luh avt».
Regularno radioprědavanje na hantyjskom jezyku na radiju «Jugorija» počelo se v 1964 godu. Hantyjske prědavanja dolge 20 minut izhodet po ponedělkam, srědam i petnicam jutrom, v oběd i večerom. Na televizijnom kanalu «Jugra» takože jest podobno prědavanje.
Na teleradiokompaniji «Jugorija» tvorčo družstvo «Ognišče» izpuskaje teleprogramy na hantyjskom.
Sovrěmenna kultura na hantyjskom jezyku
[praviti | praviti izvorny kod]Na jezyku publikujut se tvorby hantyjskyh pisateljev. Na surgutskom dialektu izdavajut se pověsti J. D. Ajpina, na kazymskom dialektu vypuskajut se tvorby M. Vagatovoj, M. I. Šuljgina, G. D. Lazareva i A. M. Sengepova, a na šuryškarskom dialektu publikujut se poetične tvorby R. P. Rugina i P. J. Saltykova[19].
Etno-rok-grupa «H-Ural» od 2009 g. izpolnjaje pěsni na šuryškarskom i srědnjeobskom dialektah hantyjskogo jezyka.
Larisa Miljahova — hantyjska etnopěvica, izpolnjajuča tradicijne pěsnje na šuryškarskom dialektě, uroženka Šuryškarskogo městečka Jamalo-Nenečskogo AO.
Jestvuje hantyjska folklorna grupa «Hatl naj» (rukovoditelj — Ljubov Gavrilovna Vitjazeva), kolektivu v 2013 godu se stalo 25 lět. V njem děti pěvajut pěsnje na šuryškarskom dialektu hantyjskogo jezyka.
Literatura
[praviti | praviti izvorny kod](na russkom i hantyjskom jezykah)
- Штейниц В. К. Хантыйский (остяцкий) язык // Языки и письменность народов Севера: Ч. 1. Языки и письменность самоедских и финно-угорских народов. — М.-Л.: Учпедгиз, 1937. — С. 193—228.
- Животиков П. К. Очерк грамматики хантыйского языка (средне-обской диалект)/ Под ред. Ю. Н. Русской. — Ханты-Мансийск: Окружная комиссия по разработке литературного хантыйского языка при Исполкоме Ханты-Мансийского Окрсовета Омской области, 1942. — 122 с.
- Вальгамова С. И., Кошкарева Н. Б., Онина С. В., Шиянова А. А. Диалектологический словарь хантыйского языка (шурышкарский и приуральский диалекты). Екатеринбург: Издательство «Баско», 2011. 208 с.
- Терёшкин Н. И. О некоторых особенностях ваховского, сургутского и казымского диалектов хантыйского языка. — Л., 1958.
- Терёшкин Н. И. Очерки диалектов хантыйского языка: Ч. 1. Ваховский диалект. — М.-Л.: Наука, 1961.
- Терёшкин Н. И. Хантыйский язык. — М., 1966.
- Терёшкин Н. И. Словарь восточнохантыйских диалектов. — Л., 1981.
- Скамейко Р. Р., Сязи 3. И. Словарь хантыйско-русский и русско-хантыйский (шурышкарский диалект). — 2-е изд., дораб. — СПб.: Просвещение, 1992. — 272 с.
- Немысова Е. А., Кононова С. П., Вожакова Е. Н. Русско-хантыйский разговорник (казымский диалект). — М.: Икар, 1996. — 148 с.
- Куркина Г. Г. Вокализм хантыйского языка. — Новосибирск: Сибирский хронограф, 2000. — 296 с.
- Кононова С. П. Русско-хантыйский тематический словарь (казымский диалект). — СПб.: Просвещение, 2002. — 216 с.
- Кошкарева Н. Б., Соловар В. Н. Хăнты ясăӈн путăртԓўв. Поговорим по-хантыйски. — Новосибирск: Сибирский хронограф, 2004. — 282 с.
- Покачева Е. Р., Песикова А. С. Русско-хантыйский разговорник (сургутский диалект). — Ханты-Мансийск: Полиграфист, 2006. — 124 с.
- Каксин А. Д. Казымский диалект хантыйского языка. — Ханты-Мансийск: Полиграфист, 2007. — 134 c.
- Онина С. В. Оленеводческая лексика хантыйского языка: семантические группы и словарь. Йошкар-Ола, 2001. 74 с.
- Solovar V. N. Paradigma prostoj rečenice v hantyjskom jezyku. — Novosibirsk: Ljubava, 2009. — 264 s.
- Каксин А. Д. Модальность и средства её выражения в хантыйском языке: монография / А. Д. Каксин. — Ханты-Мансийск: Полиграфист, 2008. — 128 с.
- Соловар В. Н. Хантыйско-русский словарь. СПб. : Ханты-Мансийск, 2014. 385 с.
Iztočniky
[praviti | praviti izvorny kod]- ↑ Rantanen, Timo; Tolvanen, Harri; Roose, Meeli; Ylikoski, Jussi; Vesakoski, Outi (8 junija 2022). "Best practices for spatial language data harmonization, sharing and map creation—A case study of Uralic". PLOS ONE (na anglijskom). 17 (6): e0269648. Bibcode:2022PLoSO..1769648R. doi:10.1371/journal.pone.0269648.
- ↑ Rantanen, Timo, Vesakoski, Outi, Ylikoski, Jussi, & Tolvanen, Harri. (2021). Geographical database of the Uralic languages (v1.0) [Data set]. Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.4784188
- 1 2 RosStat. "Росстат — Итоги ВПН-2020. Том 5 Национальный состав и владение языками. Таблица 6. Население по родному языку" (na russkom). Data dostupa: 4 februara 2024.
- ↑ "Литературная энциклопедия". Bylo arhivovano iz iztočnika 3 mareca 2022. Data dostupa: 14 avgusta 2009.
- ↑ "Диссертация на тему «Имя числительное в диалектах хантыйского языка: сопоставительный аспект» aвтореферат по специальности ВАК 10.02.20 — Сравнительно-историческое, типологическое и сопоставительное языкознание". Bylo arhivovano iz iztočnika 27 aprilja 2012. Data dostupa: 19 junija 2012.
- ↑ Коряков, Ю. Б. (2017). "Проблема «язык или диалект» и попытка лексикостатистического подхода". Вопросы языкознания (na russkom) (6): 94.
- ↑ Кошкарева, Н. Б. (2013). "Актуальные вопросы совершенствования хантыйской графики и орфографии". Вестник угроведения (na russkom) (3): 52–72.
- 1 2 Honti, László (1998). ObUgrian. The Uralic Languages (na anglijskom). str. 338.
- ↑ Estill, Dennis (2004). Diachronic change in Erzya word stress (na anglijskom). Helsinki: Finno-Ugrian Society. str. 179. ISBN 952-5150-80-1.
- ↑ Nikolaeva, Irina Alekseevna (1999). Ostyak. Languages of the world (na anglijskom). Materials. Lincom Europa. ISBN 3-89586-562-1.
- ↑ Grenoble, Lenore A. (2003). Language Policy in the Soviet Union (na anglijskom). Springer. str. 14. ISBN 978-1-4020-1298-3.
- ↑ Schiefer, Erhard (1972). "Wolfgang Steinitz. Dialektologisches und etymologisches Wörterbuch der ostjakischen Sprache". Études Finno-Ougriennes (na němečskom). 9: 161–171.
- ↑ Futaky, István (1975). Tungusische Lehnwörter des Ostjakischen (na němečskom). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Чумак, Е. Г. (2006). "Процесс становления письменности и разработки учебников на родных языках в Ханты-Мансийском округе в 20-50-е гг. XX века". Вестник археологии, антропологии и этнографии (na russkom) (6): 194–199. ISSN 1811-7465. Bylo arhivovano iz iztočnika 15 avgusta 2022.
- ↑ Ольга Маслова (19 julija 2019). "«От моей работы есть польза». О Павле Животикове - организаторе школьного образования в Югре". ugra-news.ru (na russkom). Сургутская трибуна. Data dostupa: 15 avgusta 2022.
- ↑ Малахова, Л. П. (2017). "Просветительная работа среди ханты и манси как вариант адаптации к советской культуре". Вестник Сургутского государственного педагогического университета (na russkom) (4 (49)): 80–84. ISSN 2078-7626. Bylo arhivovano iz iztočnika 18 avgusta 2022.
- ↑ Андрей Рябов (2 oktobra 2021). "Букварь на хантыйском языке, 1938 год". остяко-вогульск.рф (na russkom). Bylo arhivovano iz iztočnika 18 avgusta 2022. Data dostupa: 18 avgusta 2022.
- ↑ К. Ф. Хватай-Муха, Н. М. Аксарина, Г. А. Обатина. Букварь. Издание 2-е, переработанное, под редакцией Ю. Н. Русской (на языке казымских ханты, для подготовительного класса хантыйской начальной школы). Ленинград: Просвещение, 1973. — 128 с.
- ↑ "Хантыйский язык // «Историческая энциклопедия Сибири» (2009)". ИРКИПЕДИЯ - портал Иркутской области: знания и новости (na russkom). Bylo arhivovano iz iztočnika 17 dekembra 2021. Data dostupa: 17 dekembra 2021.
Vněšnje linky
[praviti | praviti izvorny kod]- Tutoj članok imaje prěvod iz članka «Хантыйский язык» v Vikipediji na russkom (spis avtorov; dozvoljenje CC BY-SA 4.0).
