Kabardino-čerkessky jezyk

Jezyk
Kabardino-čerkessky
kab.: адыгэбзэ, къэбэрдейбзэ
	■ Adygejsky i kabardino-čerkessky
Obča informacija
Nacionalny jezyk	Rosija, Blizky Vozhod
Narodnost	kabardinci, čerkesi
Govoritelji	ok. 1,6 mln.
Pismo	kirilica, latinica
Služebny status
Služebny jezyk	Kabardino-Balkarija i Karačajevo-Čerkesija
Poznanny jezyk menšinstv	Sirija, Jordanija
Jezyčna rodina
	Kavkazske jezyky (?) Sěverozapadnokavkazske jezyky Čerkesska grupa Kabardino-čerkessky jezyky; ; ; ;
Jezyčne kody
ISO 639-2	kbd
ISO 639-3	kbd

Kabardino-čerkessky jezyk, takože znajemy kako kabardinsky ili vozhodnoadygejsky jezyk (kab.: адыгэбзэ, къэбэрдейбзэ, къэбэрдей адыгэбзэ) je jezyk, ktory zajedno s adygejskym, abhazskym, abazinskym i (izumrělym) ubyhskym naleži k sěverozapadnokavkazskoj jezyčnoj sěmji.

Adygejci, kabardinci i čerkesi nazyvajut svoj jezyk «adygebze», čto znači "adygejsky jezyk", i jihne jezyky sut vzajemno razumlive. Někoji lingvisti uvažajut kabardino-čerkessky i adygejsky za dialekty jednogo občego adygejskogo jezyka.^[1] Jednakože pomimo občego imene, v russkom i drugyh jezykah upotrěbjajut se oddělne imena: adygejsky i kabardino-čerkessky.

Govoritelji kabardino-čerkesskogo jezyka sut kabardinci i čerkesi. Dnes se tym jezykom največe govori v Rosiji i na Blizkom Vozhodu. V rosijskyh republikah Kabardino-Balkariji i Karačajevo-Čerkesiji je jedin iz oficialnyh jezykov: v Kabardino-Balkariji od 1995 g. (pored russkogo i balkarskogo)^[2], v Karačajevo-Čerkesiji od 1996 (pored russkogo, karačajevskogo, abazinskogo i nogajskogo).^[3] Kromě togo je govorjeny v Adygeji, Krasnodarskom kraju, Stavropolskom kraju i v Mozdokskom rajonu Sěvernoj Osetije. Vně Rosije kabardino-čerkesskym jezykom široko se govori na Blizkom Vozhodu, osoblivo v takyh državah kako Turcija, Jordanija, Sirija i Saudovska Arabija, a takože v Němciji i SŠA.

V Rosiji, po prěpisu naseljen‌ja iz 2020 g., kabardino-čerkessky je rodny jezyk 358.028 kabardincev i 73.149 čerkesov, a vo vsej Rosiji govoret njim 450.276 ljudij.^[4] Vsego na světu je 1.628.500 nositeljev jezyka, iz ktoryh 36.700 sut monojezyčni.^[5]

Harakteristika

Tako zvuči kabardinsky

Kabardino-čerkessky jezyk imaje bogatu sistemu fonem, v ktoroj 47 ili 48 sut suglasky (srěd ktoryh 22 ili 23 sut frikativy, zavisno od togo, či [h] uvažaje se fonemoju), ale samo tri sut fonemične samoglasky. Prinaleži k krajnomu malomu čislu jezykov, ktore jasno različajut medžu ejektivnymi afrikatami i ejektivnymi frikativami. Kako vse ostale sěverozapadnokavkazske jezyky kabardinsky je ergativny jezyk i imaje krajno složenu sistemu glagolov.

Dialekty

Glavne dialekty kabardino-čerkesskogo jezyka sut:^[5]

baksansky – centralny dialekt, razprostranjeny v Velikoj i Maloj Kabardě i u mozdokskyh kabardincev; je osnova knižnogo jezyka
habezsky – govorjeny čerkesami v Karačajevo-Čerkesskoj republikě
kubansky – govorjeny v kabardinskyh selah v Republikě Adygeja (Hodź, Blečepsin, Košehablj)
beslenejevsky – prěhodny dialekt s adygejskym, govorjeny glavno v selah Beslenej i Vako-Žile v Karačajevo-Čerkesiji i v Uspenskom rajonu Krasnodarskogo kraja.

Pismo

Prve proby razrabotan‌ja i vveden‌ja kabardino-čerkesskogo pisma podimali se na početku 19. stolětja. V 1825 g. kabardinsky prosvětitelj i poet Šora Nogma stvoril alfabet na osnově arabskogo pisma.^[6] V 1830 g. on takože stvoril kiriličny alfabet, ktory upotrěbjal za zapisan‌ja folklornyh materialov i za sostavjen‌je slovnika i gramatiky.^[7]

V 1862 g. kavkazověd Pjotr Karlovič Uslar stvoril novy kiriličny alfabet za kabardino-čerkessky jezyk, na osnově ktorogo kabardinsky učitelj Kazi Atažukin v 1865 g. izdal v Tiflisu «Kabardinsku azbuku».^[8] V 1890-yh lětah rosijsky lingvist i etnograf Lev Grigorjevič Lopatinskijй sovršil Uslarov alfabet i sostavil na njem kabardinsky slovnik, gramatiku i druge knigy.^[9] V 1906 g. Pago Tambijev publikoval bukvar, v ktorom koristal variant alfabeta Lopatinskogo.

Jednakože razprostranjenějše bylo arabsko pismo. Jedin taky alfabet stvoril v 1881 g. Bekmurza Pačev,^[10] drugy stvoril v 1908 g. Nuri Cagov.^[11] V Osmanskoj imperiji Muhammed Pčegatlukov sostavil kabardino-čerkessky alfabet na arabskoj osnově za čerkesov živučih vně Rosije.

Tako do 1924 lěta, kabardinska pismennost v principu byla jednočasno osnovana na arabskom i na kiriličnom pismah. V 1920-yh lětah začel se v Sovětskom sojuzu proces latinizacije, vslěd čego kabardino-čerkessky našel se srěd prvyh jezykov, ktore prěšli na latinicu. V 1923 g. projekt latinskogo alfabeta razrabotal i publikoval B. Huranov, a modifikovany variant tutogo alfabeta byl oficialno utvrdženy v 1924 g. Od togo časa latinsky alfabet několikokratno byl značno izměnjeny, poslědnjim razom v 1930 g.^[12]

Vo vtoroj polovině 1930-yh lět latinizacija byla zadržana i postupno odčinjena. V 1936 g. kabardino-čerkessky jezyk byl prvy nacionalny jezyk, ktory prěhodil na kiriličny alfabet. Avtor projekta byl Tuta Borukajev. Jednakože jegov alfabet okazal se krajno neudobno iz pričiny velikoj kolikosti apostrofov. Dva lěta pozdněje vvedeny byl reformovany variant, razrabotany komisijeju pod rukovodstvom kavkazověda Nikolaja Feofanoviča Jakovleva. Tutoj alfabet je v upotrěbě i dnes:

Kabardino-čerkessky alfabet^[13]
A а [aː]	Э э [a]	Б б [b]	В в [v]	Г г [ɣ]	Гу гу [ɡʷ]	Гъ гъ [ʁ]	Гъу гъу [ʁʷ]
Д д [d]	Дж дж [d͡ʒ] / [ɡʲ]	Дз дз [d͡z]	Е е [ja] / [aj]	Ё ё [jo]	Ж ж [ʒ]	Жь жь [ʑ]	З з [z]
И и [jə] / [əj]	Й й [j]	К к [k]	Ку ку [kʷ]	Къ къ [q]	Къу къу [qʷ]	Кхъ кхъ [q͡χ]	Кхъу кхъу [q͡χʷ]
КӀ кӀ [t͡ʃʼ] / [kʲʼ]	КӀу кӀу [kʷʼ]	Л л [ɮ] / [l]	Лъ лъ [ɬ]	ЛӀ лӀ [ɬʼ]	М м [m]	Н н [n]	О о [aw] / [wa]
П п [p]	ПӀ пӀ [pʼ]	Р р [r]	С с [s]	Т т [t]	ТӀ тӀ [tʼ]	У у [w] / [ǝw]	Ф ф [f]
ФӀ фӀ [fʼ]	Х х [x]	Ху ху [xʷ]	Хъ хъ [χ]	Хъу хъу [χʷ]	Хь хь [ħ]	Ц ц [t͡s]	ЦӀ цӀ [t͡sʼ]
Ч ч [t͡ʃ]	Ш ш [ʃ]	Щ щ [ɕ]	ЩӀ щӀ [ɕʼ]	Ъ ъ [ˠ]	Ы ы [ə]	Ь ь [ʲ]	Ю ю [ju]
Я я [jaː]	Ӏ [ʔ]	Ӏу [ʷ]

Iztočniky

↑ Kāzemzāde, Hāmed (2018). The Circassian Question: The Formation of Linguistic and Cultural Identity in the Caucasus from the Mind-nineteenth Century to Modern Times (PhD Thesis).
↑ "Конституция Кабардино-Балкарской Республики: Глава III Государственное устройство, ст. 76" (na russkom). Bylo arhivovano iz iztočnika 1 julija 2018.
↑ "Конституция Карачаево-Черкесской Республики от 5 марта 1996 г. (с изменениями и дополнениями), ст. 11" (na russkom). Data dostupa: 4 septembra 2026.
↑ "Всероссийская перепись населения 2020". Bylo arhivovano iz iztočnika 2 oktobra 2024. Data dostupa: 4 septembra 2026.
1 2 Na osnově Ethnologue.
↑ Урыс, Хь. Щ. (2000). Адыгэбзэм и тхыдэ (na kabardinskom). Налшык: Эльбрус». str. 215–216. ISBN 5-7860-1439-x Check |isbn= value: invalid character (pomoč).
↑ Урыс, str. 212.
↑ Atažukin, Kazi (1865). "Ԛабарде алѵфбе / Кабардинская азбука" (PDF). Тифлис.
↑ Лопатинский, Л.Г. (1890). Русско-кабардинский словарь с указателем и краткою грамматикою (na russkom). Тифлис: Управленіе Кавказскаго Учебнаго Округа. str. 10.
↑ Урыс, str. 232–235.
↑ Урыс, str. 242–248.
↑ Урыс, str. 253–264.
↑ Arkadiev, Peter; Lander, Yury (2020). "The Northwest Caucasian Languages". V Polinsky, Maria (red.). The Oxford Handbook of the Languages of the Caucasus (na anglijskom). Oxford: Oxford University Press. str. 5.

[1] Kāzemzāde, Hāmed (2018). The Circassian Question: The Formation of Linguistic and Cultural Identity in the Caucasus from the Mind-nineteenth Century to Modern Times (PhD Thesis).

[2] "Конституция Кабардино-Балкарской Республики: Глава III Государственное устройство, ст. 76" (na russkom). Bylo arhivovano iz iztočnika 1 julija 2018.

[3] "Конституция Карачаево-Черкесской Республики от 5 марта 1996 г. (с изменениями и дополнениями), ст. 11" (na russkom). Data dostupa: 4 septembra 2026.

[4] "Всероссийская перепись населения 2020". Bylo arhivovano iz iztočnika 2 oktobra 2024. Data dostupa: 4 septembra 2026.

[Ethnologue-5] 1 2 Na osnově Ethnologue.

[6] Урыс, Хь. Щ. (2000). Адыгэбзэм и тхыдэ (na kabardinskom). Налшык: Эльбрус». str. 215–216. ISBN 5-7860-1439-x Check |isbn= value: invalid character (pomoč).

[7] Урыс, str. 212.

[8] Atažukin, Kazi (1865). "Ԛабарде алѵфбе / Кабардинская азбука" (PDF). Тифлис.

[9] Лопатинский, Л.Г. (1890). Русско-кабардинский словарь с указателем и краткою грамматикою (na russkom). Тифлис: Управленіе Кавказскаго Учебнаго Округа. str. 10.

[10] Урыс, str. 232–235.

[11] Урыс, str. 242–248.

[12] Урыс, str. 253–264.

[13] Arkadiev, Peter; Lander, Yury (2020). "The Northwest Caucasian Languages". V Polinsky, Maria (red.). The Oxford Handbook of the Languages of the Caucasus (na anglijskom). Oxford: Oxford University Press. str. 5.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]