Prějdti k sodržanju

Latino sine flexione

Izvor: Vikipedija
Ne zaměšivati s Interlingua.
Jezyk
Latino sine flexione
IL de A.p.I.
Znak Interlingua v 1911 lětu
Obča informacija
StvoriteljAcademia pro Interlingua pod prědsědateljstvom Giuseppe PeanoДжузепе Пеано
Data stvorjenja1887–1914[1]
PismoLatinsky alfabet 
Jezyčna organizacijaAcademia pro Interlingua (do 1945), děla Peano i A.p.I (napr. Discussiones 1909–1915)
CeljMedžunarodny pomočny jezyk
Jezyčna rodina
Jezyčne kody
ISO 639-3ilc (odvrgnuto)
IETFla-peano

Latino sine flexione ("Latinsky bez fleksije"), Interlingua de Academia pro Interlingua (IL de A.p.I.) ili Peanova InterlinguaИнтерлингва (skračeno IL) je medžunarodny pomočny jezyk, sostavjeny Academia pro Interlingua pod prědsědateljstvom italijanskogo matematika Giuseppe PeanoДжузепе Пеано (1858–1932) medžu lětami 1887 i 1914. Tutoj jezyk je uproščenoju versijeju latinskogo jezyka i shranjaje jego slovosbor.

Interlingua-ILИнтерлингва-IL byla opisana v žurnalu Revue de Mathématiques v članku od lěta 1903 pod zaglavjem De Latino Sine Flexione, Lingua Auxiliare Internationale, čto označaje: O latinskom bez fleksije, medžunarodnom pomočnom jezyku,[2] ktory objasnil povod za jej stvorjen‌je. V članku Peano argumentoval, že druge pomočne jezyky ne sut potrěbne, ibo latinsky je uže utvrdženy kako světovy medžunarodny jezyk. Članok byl napisany na klasičnom latinskom, ale postupno izgubeči svoju fleksiju dopoka ne ostala nikaka.

Latino sine flexione ne imaje jezyčny kod ISO 639. 23 julija 2017 g. byla do Biblioteky Kongresa vnesena prosba o kody ISO 639-1 i ISO 639-2 (prědložene: il i ila), a 10 avgusta 2017 g. do SIL prosba o kod ISO 639-3 (prědloženy: ilc), ale ona byla odvrgnuta 23 januara 2018 g.[3]

Historija

[praviti | praviti izvorny kod]

V 1903 g. Peano prědstavil svoj jezyk v članku De Latino Sine Flexione, v ktorom citoval seriju prědloženij LeibnizaЛеjбница ob uproščenoj formě latinskogo jezyka.[4][5] Tutoj članok se stal serioznym razvojem ideje, a Peano bystro dobyl reputaciju srěd privržencev medžunarodnyh pomočnyh jezykov.

V 1904 g. Peano napisal esej o tom, kako sdělati minimalnu gramatiku eventualnogo minimalnogo latinskogo (Latino minimo), s minimalnym i čisto medžunarodnym slovnikom.[6]

Peano i někoji kolegi publikovali članky na latino sine flexione několiko let v Revue de Mathématiques. Zato že Peano htěl dokazati, že to zaisto je medžunarodny jezyk, on smělo publikoval konečno izdan‌je svojego znanogo Formulario mathematico na latino sine flexione. Jednakože večinstvu matematikov umětny izgled jezyka byl odvratny i oni daže ne probovali go čitati.[7]

V oktobru 1907 g. Peano učestvoval v Delegaciji za prijetje medžunarodnogo pomočnogo jezyka v Parižu, na ktoroj prědložil prijetje latino sine flexione, ale iz pričiny děl v svezu s rabotoju v Turinu ne mogl učestvovati v konečnom glasovan‌ju.[8]

26 decembra 1908 g. Peano byl izbrany členom i direktorom Akademi internasional de lingu universal, ktora onogda ješče koristala jezyk idiom neutral. Jedin rok pozdněje, tuta akademija byla osnovana ponovno pod nazvoju Academia pro Interlingua. Vsaky akademik mogl koristati svoju ljubimu formu «interlingvy»; tutoj termin na početku byl koristany v občem smyslu kako sinonim za medžunarodny jezyk, ale brzo počel byti koristany osoblivo za reformovany latino sine flexione, osnovany na pravilah, ktore akademiki utvrdžali posrědstvom čestyh glasovan‌ij. Takym sposobom nazva interlinguaинтерлингва brzo načela označati jezyk, ustanavjajemy Akademijeju Pro Interlingua,[7] skračeno IL. Diskusije o standardizaciji jezyka byli publikovane na stranicah Discussiones, oficialnogo žurnala Akademije pro Interlingua od 1909 do 1913 g.[9]

Vsaky člen akademije iměl svobodu pisati v svojem osobnom stilju. I zaisto někoji členi prědlagali radikalne reformy, ktore pozdněje daže mogli skončiti kako nezavisne jezykoprojekty (na priklad romanal Alfreda MichauxМишо’ ili interlingue Edgara de WahlaВала). Zato možno je uznati, že nazva Peanova interlinguaинтерлингва ili interlingua (IL)интерлингва (IL)[7] najtočněje odnosi se k osobnomu standardu Peana.

Zato že v članku De Latino Sine Flexione ustanovjeny byl princip, že imenniky berut se ili iz latinskogo ablativnoj, ili iz nominativnoj formy (nomen byl preferovany prěd nomine), Peano v 1909 g. publikoval slovnik, da by pomogl pri izboru pravilnoj formy vsakogo imennika,[10] ale sučstvena harakteristika Peanovoj interlingvy byla, že leksikon možno je legko najdti kakomkoli latinskom slovniku (črěz dobyvan‌je tematičnoj samoglasky korenja iz genitivnogo zakončen‌ja, t.j.: -a -o -e -u -e iz -ae -i -is -us -ei). Nakonec v 1915 g. publikovany byl veliky slovnik s 14.000 slovami.[11]

Reformovanu interlingvu prědstavil v 1951 g. Alexander Gode kako poslědnji direktor Medžunarodnoj Asociacije za pomočny jezyk. Tvrdilo se, že tutoj jezyk je nezavisny od Peanovoj interlingvy, ibo koristaje novu metodu za detekciju najnovějših občih prototipov, ale ta metoda obyčno vodi do latinskogo ablativa, tako že večinstvo slovnika Peanovoj interlingvy bylo zadržano. Shodno tomu sama nazva interlinguaинтерлингва takože byla zadržana, ačekoli prijeto bylo novo skračen‌je: IA zaměsto IL.

Alfabet i izgovor

[praviti | praviti izvorny kod]

Latino sine flexione koristaje latinsku azbuku, takože vključajuči dvuznaky. Po Peanovomu provodniku za jezyk iz 1931 g. «večinstvo interlingvistov je za stary latinsky izgovor.»

Alfabet i digrafy interlingvy, s tipičnymi izgovorami
A a
[a]		 Ae ae
[ai̯], [e]		 B b
[b], [p]		 C c
[k]		 Ch ch
[kʰ], [k]		 D d
[d]		 E e
[e]		 F f
[f]
G g
[g]		 H h
[h]		 I i
[i]		 J j
[j]		 K k
[k]		 L l
[l]		 M m
[m]		 N n
[n]
O o
[o]		 Oe oe
[oi̯], [e]		 P p
[p]		 Ph ph
[pʰ], [p], [f]		 Q q
[kʷ]		 R r
[r]		 Rh rh
[r]		 S s
[s]
T t
[t]		 Th th
[tʰ], [t]		 U u
[u]		 V v
[w], [v]		 W w
[w], [v]		 X x
[ks]		 Y y
[y], [i]		 Z z
[z]

Udarjen‌je je bazovano na klasičnom latinskom pravilu:

  • Slova s dvoma silabami imajut udarjen‌je na prědposlědnjej.
  • Slova s tremi silabami ili veče imajut udarjen‌je na prědposlědnjej samo ako je težka (zatvorjena ili s dolgoju samoglaskoju v klasičnom latinskom), inače na prědprědposlědnjej.[11] (str. xii).

Česti rěči

[praviti | praviti izvorny kod]

Ačekoli Peano odstranil latinsku fleksju imennikov i pridavnikov, on ne sovsim odstranil gramatičny rod, dozvoljajuči opciju ženskogo zakončen‌ja za profesije. Rod životin je neizměnny. Vse formy imennikov končajut se na samoglasku i sut identične latinskomu ablativu, ale zato že večinstvo latinskyh slovnikov ne podavaje ablativnu formu, Peano dal pravilo, že imenniky osnovajut se na genitivu.

Formy množiny sut nepotrěbne, kogda je naznačeno čislo, kogda mnogost uže je jasno izražena v danom kontekstu, i tako dalje. Kogda označen‌je mnogosti je potrěbno, Peano davaje opciju koristati sufiks s.

Kon‌jugacija glagolov je minimalna: vrěmena i naklonjen‌je označajut se glagolnymi dopolniteljami. V rezultatu latino sine flexione je pozicionalny jezyk.

Imenniky

[praviti | praviti izvorny kod]

Formy imennikov zaviset od latinskyh deklinacij:

Latinska deklinacija Latinsky nominativ Latinsky genitiv Latinsky ablativ →
Latino sine flexione		 Medžuslovjansky
1. rosa rosae rosa roza
2. laurus lauri lauro lavr
3. pax pacis pace mir
4. casus casus casu slučaj
5. series seriei serie serija

Vlastne imena pisane latiniceju sut zadržane tako blizko originalu, kako to je možno, napr. München, New York, Roma, Giovanni.

Zaimenniky

[praviti | praviti izvorny kod]
  • Osobne: me "ja", te "ty", illo "on", illa "ona", id "ono", nos "my", vos "vy", illos "oni, one"
  • Ukazateljne: illo "tamtoj", isto "tutoj", ipso "samo"; kako veznik: que (napr.: me vide que illo es rapide "ja vidim, že to je brzo")
  • Prisvojiteljne: meo "moj", tuo "tvoj", suo "jegov, jejin", nostro "naš", vestro "vaš", suo "jihny"
  • Odnositeljne i veznikove: qui "kto", quod "čto, ktory, koj"
  • Povratny: se "se, sebe"
  • Neoznačiteljne: un, uno "kaže se", "ljudi kažet", ullo "ktorykoli", omne ili omni "vsi, vsaky, vsekto", aliquo "ktokoli", nullo "ničto", nemo "nikto".[12]

Glagoly

[praviti | praviti izvorny kod]

Glagoly sut formovane posrědstvom odstranjen‌ja latinskogo infinitivnogo zakončen‌ja re. Vrěmena, naklonjen‌ja i t.d. označajut se česticami, pomočnymi glagolami ili prislovnikami, ale ničto ne je potrěbno, ako smysl je jasny iz konteksta.

Sut specialne zakončen‌ja za stvorjen‌je infinitiva i participov:

  • Osnovna forma: ama "ljubi"
  • Infinitiv: amare "ljubiti"
  • Pasivny particip: amato "ljubjeny"
  • Aktivny particip: amante "ljubeči"

Dodatočne zakončenja

[praviti | praviti izvorny kod]
  • Imperfekt (prošlo vrěme): amaba "ljubil", legeba "čital"
  • Buduče vrěme: amarà "bude ljubiti", legerà "bude čitati"
  • Kondicional: amarè "by ljubil", legerè "by čital"

Zakončenja -rà i -rè imajut udarjenje.

Složene vrěmena

[praviti | praviti izvorny kod]

Složena vrěmena mogut byti izražene pomočnymi slovami:

  • Perfekt: habe amato "je ljubil"
  • Buduče vrěme: debe amare / vol amare / habe ad amare "mora ljubiti / bude ljubiti / ima ljubiti"
  • Trajno vrěme: me es scribente "ja pišu, ja jesm pišuči"[13]

Pridavniky i prislovniky

[praviti | praviti izvorny kod]

Pridavniky su formovane slědujučim sposobom:

  • Ako nominativ srědnjego roda končaje se na -e, forma se ne izměnjaje.
  • Ako nominativ srědnjego roda končaje se na -um, forma se izměnjaje na -o: novum > novo "novy".
  • Vo vsih ostalyh slučajah, pridavniky su formovane na osnově ablativa ili genitiva, kako v slučaju imennikov.

Pridavniky mogut byti koristane kako prislovniky, ako kontekst je jasny, ili inače s pomočju fraz cum mente ili in modo:

  • Diligente "trudoljubivy": Cum mente diligente, cum diligente mente, in modo diligente, in diligente modo "trudoljubivo".

Komparativ i superlativ

[praviti | praviti izvorny kod]
  • Pozitiv: illo es tam habile quam te "on je tako sručny kako ty".
  • Komparativ: illo es magis habile quam te ili illo es plus habile quam te "on je sručnějši od tebe"; illo es minus habile quam te "on je menje sručny od tebe".
  • Superlativ: maxim de... i minim de...

Nepravilnosti:

  • Bono: meliore: optimo "dobry: lěpši: najlěpši"
  • Malo: pejore: pessimo "zly: gorši: najgorši"
  • Magno: majore: maximo "veliky: večši: največši"
  • Parvo: minore: minimo "maly: menši: najmenši"[14]

Členy

[praviti | praviti izvorny kod]

Latino sine flexione, kako latinsky jezyk, ne imaje členy, ale v slučaju potrěby možno je koristati zaimenniky ili slova kako illo "toj, tamtoj", isto ili hoc "tutoj", ili uno (jedin, jedni):

  • Da ad me libro = daj mi (tu) knigu
  • Da ad me hoc (isto) libro = daj mi tutu knigu
  • Da ad me illo libro = daj mi tamtu knigu
  • Da ad me uno libro = daj mi (jednu) knigu
  • Da ad me illo meo libro = daj mi tamtu moju knigu
  • Da ad me uno meo libro = daj mi jednu moju knigu

Priklady jezyka

[praviti | praviti izvorny kod]

Latino es lingua internationale in occidente de Europa ab tempore de imperio romano, per toto medio aevo, et in scientia usque ultimo seculo. Seculo vigesimo es primo que non habe lingua commune. Hodie quasi omne auctore scribe in proprio lingua nationale, id es in plure lingua neo-latino, in plure germanico, in plure slavo, in nipponico et alio. Tale multitudine de linguas in labores de interesse commune ad toto humanitate constitute magno obstaculo ad progressu.

— Latinsky jezyk byl medžunarodnym jezykom na zapadu Evropy podčas Rimskoj imperije, cělogo srědnjevěčja, i v naukah do poslědnjego stolětja. Dvadeseto stolětje je prvo, ktoro ne imaje obči jezyk. Dnes skoro vsi avtori pišut v svojih narodnyh jezykah, to jest v novo-latinskyh, germanskyh, slovjanskyh, japonskom i drugyh. Taka množstvo jezykov v dělah občego interesa za cělo ljudstvo stvarjaje veliku prěškodu progresu.
Otče naš (Molitva Gospoda)
Latino sine flexione Интерлингва Latinsky Medžuslovjansky

Nostro patre, qui es in caelos,
que tuo nomine fi sanctificato;
que tuo regno adveni;
que tuo voluntate es facto
sicut in caelo et in terra.
Da hodie ad nos nostro pane quotidiano,
et remitte ad nos nostro debitos,
sicut et nos remitte ad nostro debitores.
Et non induce nos in tentatione,
sed libera nos ab malo.
Amen.

Patre nostre, qui es in le celos,
que tu nomine sia sanctificate;
que tu regno veni;
que tu voluntate sia facite
como in le celo, etiam super le terra.
Da nos hodie nostre pan quotidian,
e pardona a nos nostre debitas
como etiam nos los pardona a nostre debitores.
E non induce nos in tentation,
sed libera nos del mal.
Amen.

Pater noster, qui es in caelis,
sanctificetur nomen tuum.
Adveniat regnum tuum.
Fiat voluntas tua,
sicut in caelo, et in terra.
Panem nostrum quotidianum da nobis hodie,
et dimitte nobis debita nostra,
sicut et nos dimittimus debitoribus nostris.
Et ne nos inducas in tentationem,
sed libera nos a malo.
Amen.

Otče naš, ktory jesi na nebesah,
nehaj sveti se ime Tvoje;
nehaj prijde kraljevstvo Tvoje;
nehaj bude volja Tvoja,
kako na nebu, tako i na zemji.
Hlěb naš vsakodenny daj nam dnes;
i odpusti nam naše grěhy,
kako i my odpuščajemo našim grěšnikam.
I ne vvedi nas v pokušen‌je,
ale izbavi nas od zlogo.
Amin.

Latinske prislovja, prěvedene na latino sine flexione i medžuslovjansky
Latinsky Latino sine flexione Medžuslovjansky
Vox populi, vox Dei. Voce de populo, voce de Deo. Glas ljuda – glas Božji.
Hodie mihi, cras tibi. Hodie ad me, cras ad te. Dnes mně, zautra tobě.
Gratia gratiam generat, lis litem. Gratia genera gratia, lite genera lite. Dobrost rodi dobrost, razprja rodi razprju.
In medio stat virtus. Virtute sta in medio. Čestnost stoji v srědině.
Qui non laborat, non manducet. Qui non labora, non debe manducare. Kto ne rabotaje, toj ne bude jesti.
Medice, cura te ipsum. Medico, cura te ipso. Lěkarju, izlěči sebe samogo.
De gustibus non est disputandum. Nos non debe disputare de gustu. O vkusah ne spori se.
Ars imitatio naturae est. Arte imita natura. Umětnost imituje prirodu.
Do ut des. Me da ut te da. Ja davaju, da bys ty dal.
Designatio unius est exclusio alterius. Qui designa uno, exclude alio. Kto izbiraje jedno, izključaje drugo.

Kritika

[praviti | praviti izvorny kod]

Peano formalno branil maksimu, že «najlěpša gramatika je bez gramatiky», imajuči na vidu priklad kitajskogo jezyka. V modernoj lingvistikě, v protivnosti k popularnoj i Peanovoj upotrěbě, gramatika ne označaje samo morfologične struktury, ale takože sintaksu i fonologiju, ktore latino sine flexione i kitajsky imajut. V tom smyslu «jezyky bez gramatiky» ne mogut istnovati)[15]

Lancelot HogbenЛанселот Хогбен tvrdil, že Peanova interlinguaинтерлингва děli glavnu slabost s mnogymi drugymi medžunarodnymi pomočnymi jezykami, imajuči «prěmnogo gramatiky zlogo ili prěmalo dobrogo tipa».[16] Hogben argumentuje, že prinajmenje imenniky i glagoly imajut se različati s pomočju harakterističnyh zakončenij, da by čitatelj mogl legko dobyti početno razuměn‌je rěčen‌ja. V Peanovoj interlingvě glagoly mogli by iměti někoju specifičnu, standardizovanu glagolnu formu, napr. infinitiv, ktory je dostatočny v latinskoj neprěmoj rěči. Zaměsto togo v De Latino Sine Flexione prědloženy je surovy imperativ. Druga slabost, po mněn‌ju Hogbena, je odsutnost čistogo člena, ktory mogl by jasno označiti imenniky – pomimo togo, že Peano poněkogda prědlagal, že illo "toj" i uno "jedin" mogli by služiti kako členy. Nakonec Hogben mněl, že Peanova sintaksa ostala konservativna:

[Peanova interlinguaинтерлингва] (...) imaje aristokratičnu ravnodušnost k potrěbě prostyh pravil za konstrukciju rěčenij. Fakt je, že nijedin pioner jezyčnogo planovan‌ja – a Peano najmenje iz vsih – ne podjel zadan‌je izslědovati, ktore pravila slovoreda najvyše prispěvajut k vnutrišnjej jasnosti značen‌ja i legkosti razpoznavan‌ja.

— Lancelot Hogben (1943, str. 11).

Iztočniky

[praviti | praviti izvorny kod]
  1. ↑ Razděl Grammatico v Vocabulario Commune, 1915
  2. ↑ Peano, Giuseppe (1903). De Latino Sine Flexione. Lingua Auxiliare Internationale Arhivovano iz iztočnika 4 maja 2021., Revista de Mathematica (Revue de Mathématiques), Tomo VIII, pp. 74-83. Fratres Bocca Editores: Torino.
  3. ↑ "2017-022 | Iso 639-3". Bylo arhivovano iz iztočnika 20 aprilja 2021. Data dostupa: 30 dekembra 2020.
  4. ↑ Couturat, Louis (1901). La Logique de Leibniz. Paris.
  5. ↑ Couturat, Louis (1903). Opuscules et fragments inédits de Leibniz. Paris.
  6. ↑ Peano, Giuseppe (1904). "Vocabulario de Latino internationale comparato cum Anglo, Franco, Germano, Hispano, Italo, Russo, Græco et Sanscrito". Torino. Bylo arhivovano iz iztočnika 23 mareca 2016.
  7. 1 2 3 Kennedy, Hubert (2006). Peano. Life and Works of Giuseppe Peano. Concord, CA: Peremptory Publications: str. 169 (a), p. 185 (b).
  8. ↑ "Academia pro Interlingua (Nov. 1909). Délégation pour l'Adoption d'une Langue Auxiliaire Internationale". str. Discussiones (2): p. 37-9. Bylo arhivovano iz iztočnika 11 aprilja 2016.
  9. ↑ Silvia Roero, Clara (coord.), red. (2003). "Le Riviste di Giuseppe Peano". Dipartimento di Matematica - Università di Torino. Bylo arhivovano iz iztočnika 22 julija 2011. Data dostupa: 1 mareca 2011.
  10. ↑ Peano, Giuseppe (1909). Vocabulario Commune ad linguas de Europa. Cavoretto - Torino: Fratres Bocca. Bylo arhivovano iz iztočnika 21 aprilja 2016.
  11. 1 2 Peano, Giuseppe (1915). Vocabulario Commune ad Latino-Italiano-Français-English-Deutsch pro usu de interlinguistas. Cavoretto - Torino. Bylo arhivovano iz iztočnika 5 januara 2015.
  12. ↑ "Pronomines". Manuale Practico de Interlingua (PDF). str. 29. Bylo arhivovano iz iztočnika (PDF) 3 oktobra 2021.
  13. ↑ "De verbo". Manuale Practico de Interlingua (PDF). str. 10–25. Bylo arhivovano iz iztočnika (PDF) 3 oktobra 2021.
  14. ↑ "Comparatione". Manuale Practico de Interlingua (PDF). str. 29. Bylo arhivovano iz iztočnika (PDF) 3 oktobra 2021.
  15. ↑ Anderson, Catherine (15 mareca 2018). 1.4 Fundamental Properties of Language. Essentials of Linguistics (na anglijskom). McMaster University. Bylo arhivovano iz iztočnika 19 novembra 2021. Data dostupa: 19 novembra 2021.
  16. ↑ Hogben, Lancelot (1943). Interglossa. A draft of an auxiliary for a democratic world order, being an attempt to apply semantic principles to language design. Middlesex, Eng.: Harmondsworth / New York: Penguin Books. str. 10.

Vněšnje linky

[praviti | praviti izvorny kod]

Izvor

[praviti | praviti izvorny kod]
Izvor: «https://isv.wikipedia.org/w/index.php?title=Latino_sine_flexione&oldid=47064»