Novembr

«Novembr» v časoslovu (knigě časin) Les Très Riches Heures du Duc de Berry «Velje bogate časiny hercoga Berijskogo», početok 15. stolětja

Novembr ili listopad je jedinnadsety měsec gregorianskogo kalendara, imajuči 30 dnjev. V sěvernoj polsferě novembr je tretji měsec meteorologičnoj jesenji, v južnoj polsferě je tretji měsec meteorologičnoj vesny.

Historija

U davnyh rimjanov novembr byl devety měsec goda, ktory do 7-ogo stolětja p.n.e. iměl deset měsecev (ostale 61 denj byli bezměsečne); januar i fevruar byli dodane pravdopodobno v času vladan‌ja vtorogo kralja Rima, Numy Pompilija (716–673 p.n.e.), a v tečen‌ju slědujučih stolětij, ale najpozdněje v godu 153 p.n.e., januar stal prvy měsec goda zaměsto marca, a novembr jedinnadsety. V Romulovom kalendaru (prěd ±700 ili ±450 p.n.e.) novembr iměl 30 dnjev, v republikanskom kalendaru (prěd 46 p.n.e.) 29 dnjev; rimjani věrili, že lihe čisla prinoset ščestje, a parne čisla neščestje. S vveden‌jem julianskogo kalendara Julijem Cezarom v godu 46 p.n.e. novembr byl prodolženy na 30 dnjev.

Latinska nazva November je osnovana na čislovniku novem «devet»: jedino prve četyri měsece byli imenovane po bogah, ale naslědne byli numerovane i daže poslě prěnesen‌ja početka goda do 1 januara te nazvy ostali, ačekoli svez medžu nazvoju i čisljen‌jem propadla. V 184 g. imperator Kommod prěimenoval vse měsece po svojim imenam i prězviščam, pri čem novembr dobyl nazvan‌je Romanus. Poslě jegovoj smrti v 192 g. staro nazvan‌je novembra, kako i stare nazvan‌ja vsih ostalyh měsecev, bylo vračeno.

Slovjanske nazvy novembra

Latinska nazva novembra prějela se v mnogyh sučasnyh indoevropejskyh jezykov, ale poněkoje slovjanske jezyky do dněšnjego dnja upotrěbjajut vlastne ili stare slovjanske nazvy měsecev.

Od praslovjanskogo slova *listopadъ «padan‌je listov» sut slova листопад (ukrajinsky i rusinsky), лістапад (bělorussky), listopad (poljsky i češsky, takože arhaično v slovačskom i slovenečskom) i lëstopadnik (kašubsky) – vse v značen‌ju «novembr». Jednakože v hrvatskom) listopad znači «oktobr» i v tomže samom značen‌ju листопад takože istnuje kako arhaično slovo v bulgarskom, makedonskom, srbskom i russkom.

Od praslovjanskogo slova *grudьňь «dekembr, novembr» je starocrkovnoslovjansko nazvan‌je гроудьнъ «november» i v tomže značen‌ju istnuje kako arhaično nazvan‌je novembra v russkom (грудень) i bulgarskom (груден). V někojih drugyh jezykah srodne formy togo slova imajut značen‌je «dekembr».

Od praslovjanskogo slova *studenъ «hladny» sut hrvatsko slovo studeni «novembr» i arhaično slovo студен (srbsky, makedonsky) «novembr», ale srodno slovo v starocrkovnoslovjanskom, стоуденъ, znači «dekembr» i bělorussky variant, студзень, znači «januar».

Druge slova oprěděljajuče měsec novembra sut v gorno- i dolnolužičskom: nazymnik i młośny.

V medžuslovjanskom prěporučaje se koristan‌je latinskyh nazv měsecev, ibo slovjanske nazvy često sut mnogoznačne ili nerazumlive. Poněkoji koristniki medžuslovjanskogo jezyka prědpočitajut ino razrěšen‌je, oprěděljajuči novembr kako «jedinnadsety měsec».