Novial

Jezyk
Novial
novial
Obča informacija
Stvoritelj	Otto Jespersen
Data stvorjenja	1928
Jezyčne kody
ISO 639-3	nov

Novial je medžunarodny pomočny jezyk (IAL) stvorjeny danskym lingvistom Otto JespersenomОтто Јесперсеном v 1928 g. Byl projektovany za ulegšenje komunikacije medžu govoriteljami različnyh rodnyh jezykov. Nazva jezyka je slučenje novialskogo slova novi (znači «novy») s akronimom IAL (od ang.: international auxiliary language «medžunarodny pomočny jezyk»).

Jespersen byl rany podpornik drugogo medžunarodnogo pomočnogo jezyka, Ido, reformovanoj versije esperanta, prěd tym, že je opustil da by stvoril svoj vlastny jezyk v 1928 g.

Slovosbor noviala je pozajety prěvažno iz romanskyh i germanskyh jezykov, ale jego analitična gramatika je stvorjena pod vlivom anglijskogo jezyka.

Novial byl prědstavjeny v Jespersenovoj knigě «An International Language» v 1928 g..^[1] Byl aktualizovany v jego slovniku Novial Lexike v 1930 g.^[2] Daljše modifikacije byli prědložene v 1930-tyh lětah, ale jezyk stal neaktivny poslě smrti Jesperena v 1943 g.^[3]

Fonologija

Suglasky

	Labialne		Koronalne		Palatalne		Velarne		Glotalne
Nazalne	[m]		[n]				([ŋ])
Plosivy/afrikaty	[p]	[b]	[t]	[d]	[tʃ]	[dʒ]	[k]	[ɡ]
Frikativy	[f]	[v]	[s]		[ʃ]	([ʒ])			[h]
Aproksimanty	([w])		[l]		[j]
Vibrant			[r]

Samoglasky

	Prědne	Zadne
Zatvorjene	[i]	[u]
Srědne	[e]	[o]
Otvorjene	[a]

Udarjenje

Osnovno pravilo: udarjenje padaje na samoglaskě prěd poslědnjeju suglaskoju. Jednakože izključenja sut flekcijne končiny s konečnoju suglaskoju (t.j. -d, -m, -n, -s) (napr. bóni ale bónim, ne boním; apérta ale apértad, ne apertád). Zato lěpje bylo by rěkti, že samoglaska prěd konečnoju suglaskoju korenja imaje udarjenje.^[4]

Pravopis

Alfabet noviala
Velike bukvy	A	B	C	D	E	F	G	H	I	J	K	L	M	N	O	P	Q	R	S	T	U	V	X	Y	Z
Male bukvy	a	b	c	d	e	f	g	h	i	j	k	l	m	n	o	p	q	r	s	t	u	v	x	y	z
MFA	[a]	[b]	[k], [s] i dr.^[a]	[d]	[e]	[f]	[g]	[h]	[i]	[dʒ], [ʒ]	[k]	[l]	[m]	[n]	[o]	[p]	[k]^[b]	[r]	[s]	[t]	[u]	[v]	ks, gz	[j], [ʝ]	[ts], [z] i dr.^[a]

Dvuznaky ch i sh prědstavjajut [t͡ʃ] ili [ʃ], zavisno od govoritelja. Na priklad, chokolate može byti izgovorjeno ili [t͡ʃokoˈlate] ili [ʃokoˈlate].^[1] Bukva w ne je koristaje se.

Gramatika

Kako mnogo umětnyh pomočnyh jezykov Novial imaje prostu i regularnu gramatiku. Glavny slovored je SVO. Iz toj pričiny označenje objekta rěčenja s pomočju viniteljnogo padeža je nepotrěbno, ibo samo město v rěčenju uže govori, ktoro slovo je objekt. Nemaje gramatičnogo roda, ale pol ili rod osob može byti označeny. Časovanje glagolov je regularno i nemaje suglasnosti po osobě ili čislu.

Imenniky

Imenniky prěvažno končajut se na e, a, o, u ili um v jednině. Sut označiteljne formy označene členom, a takože formy jedniny i množiny, pri čem množina označaje se sufiksom -s po samoglaskah i -es po suglaskah. Istnuje takože forma za neoznačiteljno čislo (kako v kitajskom i japonskom), izražena odstranjenjem končiny imennika v jednině (leone – lev, leon es kruel – 'lev je kruty', ili 'levi sut kruti').^[1]Šablon:Rp

Ako imennik označaje živy stvor, forma končajuča na -e je nevtralna s obzirom na pol, ženska kogda končaje se na -a, a mužska kogda končaje se na -o. Ako imennik je osnovana na pridavniku, imennik označajuči živy stvor tvori tymže samym pravilom, imennik označajuči konkretny objekt končinoju -u, a abstraktny imennik končinoju -um. Zaimenniky tretjej osoby i označiteljne členy slědujut tože samo pravilo.

V slučaju instrumenta – orudja ili srědstva – slovo na -e označaje samo orudje ili srědstvo, slovo na -a je glagol opisyvajuči koristanje orudja i tako dalje, a slovo na -o je imennik opisyvajuči dějstvo koristanja.^[1]Šablon:Rp Na priklad: mesure «měrnik», mesura «měriti», mesuro «měrjenje».

Akuzativny padež obyčno je identičny s nominativnym, ale opcionalno može byti označeny končinoju -m (-em po suglaskě). Akuzativ množiny označaje se končinoju -sem (-esem po suglaskě) ili s prědložnikom em.

Roditeljnik (genitiv) tvori se končinoju -n (-en po suglaskě) v jednině, a končinoju -sen (-esen po suglaskě) ili s prědložnikom de v množině.

Druge padeže tvoret se s pomočju prědložnikov.

Osobne zaimenniky

Osoba		Jednina	Množina
1.		me	nus
2.		vu	vus
3.	Neopr.	le	les
	Mužsky	lo	los
	Žensky	la	las
	Srědny	lu	lus

Standardny slovored v novialu je podmet–glagol–objekt, kako v anglijskom. Tako, ne trěba označiti objekt da by se različal od podmeta, a nominativ (odpovědajuči ja, on, ona i tako dalje) i akuzativ (odpovědajuči mene, jego, nas i t.d.) zaimennikov sut identične: Me observa vu «Ja vidim tebe», Vu observa me «Ty vidiš mene».

Iz toj pričiny akuzativ (direktny objekt) najčestěje je identičny s nominativom (podmetom). Jednakože za izběganje dvusmyslnosti je takože dostupna opcionalna akuzativna končina -m (-em po suglaskě), ačekoli koristana je rědko.

Prisvojiteljne zaimenniky, kako zavisne tako i nezavisne (odpovědajuče moj, jihny i t.d.), tvoret se dodanjem končiny -n ili po suglaskě -en: men hunde «moj pes», Li hunde es men «Pes je moj». Takto prisvojiteljne zaimenniky sut: men, vun, len i t.d., lun i nusen, vusen, lesen i t.d., i lusen. Zaměsto prisvojiteljnogo zaimennika možno je to samo izraziti prědložnikom de: de me, de vu, i tako dalje.

Refleksivny zaimennik je se: lo admira se «on obdivjaje sebe».^[1]Šablon:Rp Neoprěděljeny osobny zaimennik (kako anglijsko one) je on s prisvojiteljnoju formoju onen.

Člen

Novial imaje označiteljny člen li, ktory je neizměnny i koristaje se kako v anglijskom. Nemaje neoznačiteljnogo člena, ačekoli možno je koristati un «jedin».

Pridavniky

Vse pridavniky imajut končinu -i, ale je možno ju ostaviti, ako izgovor je dostatočno legky bez njej i značenje vsekako je jasno. Pridavniky nahodet se prěd imennikami, ktore opisyvajut. One ne izměnjajut formu pod vlivom imennika, ale mogut dobyti imennične končiny, kogda sut koristane samostojno.

Komparativne formy tvoret se s pomočju čestic plu «bolje», tam «tako samo» i min «menje» prěd pridavnikom. Takože samo, superlativne čestice maxim «najbolje» i minim «najmenje» prědhodet pridavnik.

Prislovniky

Pridavnik prětvarjaje se v odpovědajuči prislovnik dodavanjem -m poslě končiny -i pridavnika. Komparativne i superlativne formy tvoret se tym samym sposobom kako komparativne i superlativne pridavniky: stavjenjem čestice prěd danym prislovnikom.

Glagoly

Glagolne formy nikogda ne konjugujut se po osobě ili čislu. Glagolne časy, naklonjenja i zalogy izražajut se glavno posrědstvom pomočnogo glagola prěd glavnym glagolom. V slučaju pomočnyh glagolov slovored je tojže sam kako v anglijskom. Priměry glagolnyh form:

Gramatika	Anglijsky	Novial
Infinitiv	to protect	protekte
Suči čas	I protect	me protekte
Perfekt	I have protected	me ha protekte
Prošedši čas	I protected	me did protekte ili me protekted
Pluskvamperfekt	I had protected	me had protekte
Buduči čas	I shall protect ili I will protect	me sal protekte ili me ve protekte
Buduči perfekt	I shall have protected ili I will have protected	me sal ha protekte ili me ve ha protekte
Buduči čas v prošedšem	I was going to protect	me saled protekte
Kondicional	I would protect	me vud protekte
Kondicional perfekt	I would have protected	me vud ha protekte
Jusiv, prva osoba	Let me protect!	Let me protekte!
Imperativ	Protect!	protekte!

Suče aktivno pričestje: protektent «hranjajuči»
Prošedše pasivno pričestje: protektet «shranjeny»

Novial imaje dvě pasivne formy. Pasiv označajuči početok tvori se s pomočnym glagolom bli, čto v slědujučem anglijskom prikladu označaje se glagolom get. Poslě pomočnogo glagola slěduje infinitiv:

Gramatika	Anglijsky	Novial
Infinitiv	to get protected	bli protekte
Suči čas	I get protected	me bli protekte
Perfekt	I have got protected	me ha bli protekte
Prošedši čas	I got protected	me blid protekte
Pluskvamperfekt	I had got protected	me had bli protekte
Buduči čas	I shall get protected ili I will get protected	me sal bli protekte ili me ve bli protekte
Kondicional	I would get protected	me vud bli protekte

Pasiv označajuči stanje tvori s pomočnym glagolom es (v anglijskom prikladu: be) i prošlym pasivnym pričestjem (korenj + -t). Na priklad:

Gramatika	Anglijsky	Novial
Infinitiv	to be protected	es protektet
Suči čas	I am protected	me es protektet
Perfekt	I have been protected	me ha es protektet
Prošedši čas	I was protected	me did es protektet ili me esed protektet
Pluskvamperfekt	I had been protected	me had es protektet
Buduči čas	I shall be protected ili I will be protected	me sal es protektet ili me ve es protektet
Kondicional	I would be protected	me vud es protektet

Sravnjenje s esperantom i idom

Jespersen byl profesionalny lingvist, v odrazlikě od tvorca esperanta. On ne ljubil arbitrarne i umětne svojstva, koje je našel v esperantu i idu.^[1]Šablon:Rp Kromě togo, on protivil se infleksijnym sistemam tyh jezykov, koje po jegovomu mněnju byli nepotrěbno složene. On usiloval stvoriti novial tako, da by byl jednočasno evfoničny i regularny, pri izkoristanju upotrěbimyh struktur iz prirodnyh jezykov.

V novialu:

sintaksa prěd vsim je stvar slovoreda, kako v anglijskom i modernyh skandinavskyh jezykah. Nemaje obveznogo značnika za akuzativ kako v esperantu, ale akuzativ može opcionalno byti označeny končinoju ili prědložnikom;
roditeljny (ili prisvojiteljny) padež je dostupny kako alternativa za prědložnik de, čto bazuje na Jespersenovoj observaciji, že mnoge moderne jezyky sut iztratili složene infleksije imennikov, ale zadrživajut genitivnu formu;
večinstvo glagolnyh časov izražaje se posrědstvom pomočnyh čestic. Jednakože dostupna je inflekcijna končina kako skračena forma prošedšego časa.

Velika razlika medžu novialom i esperantom/idom tyče se imenničnyh končin. Jespersen odkydal ideju jednoj jedinoj samoglasky kako zakončenje vsih imennikov (o v esperantu i idu), čto po jegovomu mněnju bylo neprirodno i moglo byti zaměšajuče.^[5] Zaměsto togo novialske imenniky mogut končati se na -o, -a, -e, -u ili -um. Tute končiny mogut služiti za označenje prirodnogo pola sgodno s praktikoju v romanskyh jezykah, ačekoli novial ne imaje ni gramatičny rod ni suglasnosti pridavnikov s imennikami.

Priklad

Tuto je Otče naš na novialu i několikyh srodnyh jezykah:

Novialska versija:	Esperantska versija:	Ido versija:	Latinska versija:
Nusen Patre, kel es in siele, mey vun nome bli sanktifika, mey vun regno veni; mey on fa vun volio kom in siele anke sur tere. Dona a nus disdi li omnidiali pane, e pardona a nus nusen ofensos, kom anke nus pardona a nusen ofensantes, e non dukte nus en tentatione, ma liberisa nus fro malu. Amen.	Patro nia, kiu estas en la ĉielo, Via nomo estu sanktigita. Venu Via regno, plenumiĝu Via volo, kiel en la ĉielo, tiel ankaŭ sur la tero. Nian panon ĉiutagan donu al ni hodiaŭ. Kaj pardonu al ni niajn ŝuldojn, kiel ankaŭ ni pardonas al niaj ŝuldantoj. Kaj ne konduku nin en tenton, sed liberigu nin de la malbono. Amen.	Patro nia, qua esas en la cielo, tua nomo santigesez; tua regno advenez; tua volo facesez quale en la cielo tale anke sur la tero. Donez a ni cadie l'omnadia pano, e pardonez a ni nia ofensi, quale anke ni pardonas a nia ofensanti, e ne duktez ni aden la tento, ma liberigez ni del malajo. Amen.	Pater noster, qui es in caelis: sanctificetur Nomen Tuum; adveniat Regnum Tuum; fiat voluntas Tua, sicut in caelo, et in terra. Panem nostrum cotidianum da nobis hodie; et dimitte nobis debita nostra, Sicut et nos dimittimus debitoribus nostris; et ne nos inducas in tentationem; sed libera nos a Malo. Amen.

Kritika

Kako Jespersen navodi v svojej avtobiografiji, v 1934 g. on je prědložil ortografičnu reformu noviala, čto je nezadovolilo istu grupu koristnikov: on odstupil od nasučnogo principa jednomu zvuku jedna bukva:^[6]

Prědložil jesm něktore netrivialne izměny, osoblivo vvodeči «ortografičny» novial pored originalnogo, fonetično pisanogo jezyka. (...) Tako, zvuk [k], pomimo togo, že je prědstavjeny bukvami k i q i prvoju čestju bukvy x, takože je dobyl novy znak c (prěd a, o, u i suglaskami), praksa, s ktoroju skori vsi evropejci, amerikanci i avstralijci sut osvojeni od dětstva. (...) Ja znaju, že tuta ortografična forma je nezadovolila několikyh staryh i věrnyh prijateljev noviala, ale imaju vpečatljenje, že mnogi drugi ju privitali.

Něktori kolegi Jesperena srěd filologov žartom nazyvali novial «Jesperanto», slučajuči jegovo prězime s prototipičnym pomočnym jezykom esperanto.

Primětky

1 2 Koristano samo v vlastnyh imenah i medžunarodnyh simbolah.
↑ Koristano samo v dvuznaku qu.

Iztočniky

1 2 3 4 5 6 Jespersen, Otto (1928). An International Language. London: Allen & Unwin. OCLC 251023739 – via Österreichische Nationalbibliothek.
↑ Jespersen, Otto. Blaheta, Don (red.). Novial Lexike: International Dictionary = Dictionnaire international = Internationales Wörterbuch. Data dostupa: 3 aprilja 2020 – via Don Blaheta.
↑ Ager, Simon. "Novial language, alphabet and pronunciation". Omniglot. Data dostupa: 3 aprilja 2020.
↑ Leigh, Thomas. "Novial: Pronunciation and spelling systems". Don Blaheta. Data dostupa: 2 julija 2025.
↑ Jespersen, Otto (n.d.) [1910]. "Linguistic principles necessary for the construction of an international auxiliary language, with an appendix on the criticism of Esperanto". International Language and Science: Considerations on the Introduction of an International Language into Science. Od Couturat, L[ouis]; Jespersen, O[tto]; Lorenz, R[ichard]; Ostwald, W[ilhelm]; Pfaundler, L[eopold]. Project Gutenberg. str. 27–41.
↑ JJespersen, Otto (1995 [1938]). A linguist's life: An English translation of Otto Jespersen's autobiography [En Sprogmands Levned] with notes, photos and a bibliography. Edited by Arne Juul, Hans F. Nielsen, Jørgen Erik Nielsen. Odense: Odense University Press. ISBN 87-7838-132-0}}. Str. 227–8.

Vněšnje linky

Šablon:InterWiki

B. R. Gilson. "Novial". Kratky prěgled Noviala iz 1928
Thomas Leigh. "Novial Gramatika - Kratky prěgled". Kratky prěgled versije iz 1930
Don Blaheta. Novial ’98
Novial Lexike: Medžunarodny slovnik od Otto Jespersena, 1930. Redigovane od Dona Blahety i Xavi Abadia.
Novial lexike 1930
Discussiones inter E. de Wahl e O. Jespersen

Izvor

Tutoj članok imaje prěvod iz članka «Novial» v Vikipediji na anglijskom (spis avtorov; dozvoljen‌je CC BY-SA 4.0).

**Umětne jezyky** smenšiti[pogled | besěda | izměniti]
Tip	Hudožne Izmysljene Jezyčna igra Pomočne Vsesvětne Zonalne Konceptualne Eksperimentalne Muzikalne Filozofične Planovy jezyk
Jezyky	Pomočne Blissimboly Bolak Esperanto Esperantido Glosa (Interglossa) Idiom neutral Ido LoKoS Latino sine flexione Interlingua de IALA Interlingue Kotava Lingua franca nova Lingwa de planeta Novial Sambahsa Solresol Volapük Zonalne Afrihili Folkspraak Jazyčje Medžugermansky Medžuslovjansky slovianski venedčyna Neolatinsky Romanid Slovio Srědnjeturkijsky Universalis Lingua Slavica Uropi Konceptualne aUI Itkuil Kalaba-X Loglan i Ložban Ro Toki pona Muzikalne Solresol Izmysljene Atlantsky Brithenig Kelen Klingon Jezyky Martina Dothraki Valirijske jezyky Láadan Jezyky Tolkiena Adunaik Kvenja Sindarin Na'vi Nadsat Teonaht Tsolyani Verdursky Vozgijsky Wenedyk

[note1-5] 1 2 Koristano samo v vlastnyh imenah i medžunarodnyh simbolah.

[6] Koristano samo v dvuznaku qu.

[IL-ONB-1] 1 2 3 4 5 6 Jespersen, Otto (1928). An International Language. London: Allen & Unwin. OCLC 251023739 – via Österreichische Nationalbibliothek.

[2] Jespersen, Otto. Blaheta, Don (red.). Novial Lexike: International Dictionary = Dictionnaire international = Internationales Wörterbuch. Data dostupa: 3 aprilja 2020 – via Don Blaheta.

[3] Ager, Simon. "Novial language, alphabet and pronunciation". Omniglot. Data dostupa: 3 aprilja 2020.

[4] Leigh, Thomas. "Novial: Pronunciation and spelling systems". Don Blaheta. Data dostupa: 2 julija 2025.

[7] Jespersen, Otto (n.d.) [1910]. "Linguistic principles necessary for the construction of an international auxiliary language, with an appendix on the criticism of Esperanto". International Language and Science: Considerations on the Introduction of an International Language into Science. Od Couturat, L[ouis]; Jespersen, O[tto]; Lorenz, R[ichard]; Ostwald, W[ilhelm]; Pfaundler, L[eopold]. Project Gutenberg. str. 27–41.

[8] JJespersen, Otto (1995 [1938]). A linguist's life: An English translation of Otto Jespersen's autobiography [En Sprogmands Levned] with notes, photos and a bibliography. Edited by Arne Juul, Hans F. Nielsen, Jørgen Erik Nielsen. Odense: Odense University Press. ISBN 87-7838-132-0}}. Str. 227–8.

[1]

[2]

[3]

[4]

[a]

[b]

[5]

[6]