Obyčaj

Obyčaj (takože: tradicija, obred) jest sistema věrovanj ili povedenjij prědavana v skupině ljud ili obščestvě s simboličnym značenijem ili posebnom važnostju s korěnjami v prošlosty. Obični primery vklučajut svetok, simboličnu odeždu i uspostavljene socialne normy povedenja. Tradiciji mogut sohranjatisě i razvivati tysaču lět. Slovo tradicija samo prihodi iz latinskogo tradere — bukvolno «prědavati», «peredavati».

Hot se predpolagaje čto tradiciji imajut drevnju historiju, mnoge tradiciji sut byti namerno izobreteny za kratky period vrěmeny — bilo to iz političeskih ili kulturnih soobraženjij. Obyčaji i tradiciji sut predmet izslědovanija v někeljko akademičnih oblastjah, osoblivo v gumanitarnih i socialnih naukah, vklučajučy antropologiju, arkeologiju, historiju i sociologiju.

Etimologija

Slovo obyčaj jest obšče slovjansko i vozhodi k praslovjanskomu *ob-učiti — «privykati», «učiti». Slovo tradicija prihodi iz latinskogo traditio — «prědavanije», «prědanje», iz tradere — «prědavati». V slovjanskih jezykah slovo prisutno v formi обычай (rus.), звичай (ukr.), zwyczaj (polj.), običaj (srb., hrv.).

Oprědělenje i koncepty

Po oprědělenju lingvista i antropologa Edward Sapir'aЕдварда Сапира, obyčaj odnosi se na «sovokupnostj obrazcov povedenja nošenih tradicijoju i ukoriněnih v skupině, v protivnost slučajnim osobnim aktivnostjam individua». Obyčaj jest varijativny konceptj zdravogo smysla, ktory služil matricej za razvitije utočněnogo i tehničnogo antropologičeskogo koncepta kultury.^[1]

Dok tradicija odnosi se na dlugo ukorenjeny obyčaj ili praktiku prědavanu prěz pokolenija s kulturnim ili simboličnim značenijem, obyčaj jest praktika ili povedenje sčitano tradicijnim ili običajnim v konkretnuj obščiny. Navyka, v razlicy od nih, je regularna ili obična praktika ili aktivnostj, često izvršavana nesvidomno.

Koncepty sut svyazane, ale različne:

Tradicija — dlugo ukorenjeny obyčaj, prědavan prěz pokolenija, so simboličnim ili kulturnim značenijem
Obyčaj — praktika ili povedenje sčitano običajnim v konkretnuj skupině
Navyka — regularna aktivnostj, često izvršavana nesvidomno, bez socialnogo priuročenija

Historija izslědovanija

Davnost

Izslědovanije obyčajev i tradicij ima drevnje korěnje. Ješče v 4. věku prěd n. e. AristoteljАристотељ v svojej «Politiky» analizovał socialne normy i obyčaji raznih narodov, pokazujučy kako one vlivajut na organizaciju družstva.

Srědnjevěkovy persijsky učeny Abu Rejhan BiruniАбу Рейхан Бирунија pisal o narodah, obyčajah i religijah Indijskogo subkontinenta, koristanjem metodov nabljudenija bliskih k sučasnoj etnografiji, prědstavjajučy svoji nahodky s objektivnostju i neutralnostju, sravnivajučy ih medžukulturno.^[2]

Prosvěščenije i načaly antropologiji

Mnoge učene sčitajut sučasnu antropologiju produktom Věka Prosvěščenija (1715–1789), kogda Evropejcy počali sistematizirovano izslědovati čověčesko povedenje. V tutom časy tradiciji jurisprudenciji, historiji, filologiji i sociologiji razvily se v nauke bližše k sučasnim disciplinam.

Anglojsky antropolog Edvard TajlorЕдвард Тајлор v svojej rabotě «Primitive Culture» (1871) dal jedno iz pervyh formalnih oprědělenjij kultury: «Kultura ili civilizacija, vzjata v svojom širokom etnografičnom smysly, jest komplexna celostnostj, ktora vklučaje znanje, věrovanije, umětnost, moral, pravo, obyčaj i vsje ine sposobnosty i navyky priobrětene čověkom kako členom družstva».^[3]

20. věk: od evolucije do relativizma

Amerikansky antropolog Franz BoasФранц Боас (1858–1942) osnoval akademičnu antropologiju v Sjednenyh Štatah v opoziciji k evolucijnoj perspektivy. Jego podhod byl empiričny, skeptičny k prěopščenijem. On argumentoval čto světj byl pln različnih kultur, a ne obščestv čija evolucija mogla byti izměrena stepenom «civilizacije». On věroval čto každa kultura mora byti izslědovana v svojej specifičnosty.^[4]

V 1970-yh i 1980-yh letah, Edvard ŠilsЕдвард Шилс razslědoval konceptj tradiciji v detalji. S tutogo vrěmeny, širok spektr socialnih učenyh kritikovał tradicijne ideje o tradiciji.

Typy obyčajev

Semejne i žitejske tradiciji

Semejne i žitejske tradiciji sut svyazane s ciklom čověčeskogo žizni. One podrazděljajut se na:

Rodilne tradiciji

Rodilne tradiciji odnosi se na obredy svyazane s roždenjem novogo člověka. Rodilne obredy stremily se zaštititi novorodženo ot neprijatnih sil i zaručiti blagosostojanje otroka v žizni. Sdělalo se ritualno omyvanije novorodženogo; zdravje otroka bylo zagovorjeno raznimi priěmy. V slovjanskoj tradiciji malo děte było omyvano v vodě s dodanjem solji, meda ili herbov, a potom zavinuto v novye plátny.

Svatdbene tradiciji

Svatdba jest složny ritual, sostojaščij iz obradovyh dějstvij i obredne poeziji, izražajučy ekonomičeske, religiozno-magičeske i poetičeske pogledy družstva. Pervye svědočanija o bračnih obyčajah drevnih Slovjanov odnosi se k 6–9. věkam.

Svatdba děli se na tri etapy:

Prědsvatdebny — svatovajenije, osmotry, dogovor, děvičnik
Svatdebny — glavna ceremonija, obredy prěhoda
Posvatdebny — obredy završenija i vhoda v novy status

V slovjanskoj tradiciji eksistovalo strogo sohranjenje porjadka supružstva — mladeša dočka ne mogła vyhoditi zamužj prěd stareju. U drevnih Slovjanov byl znan obred umykanija nevesty («похищение»), ale toje sdělalo se kako pravilo po soglasu storon.^[5]

Pohronbne tradiciji

Pohronbne tradiciji odnosi se na obredy svyazane so smertju člověka. Provody člověka v inačij světj bili počitane ne manje čem jego roždenije. Slovjane věrovaly čto pokojnik, prěhodjaščy v světj mertvyh, otvirajet dverj v zagrobnij světj, odkuda mogut priti zlě duhy. Tomu pohronbne slovjanske obredy byli napravleny na zaštitu živyh: ženy pokryvaly golovu platem, nadjevaly pojasy-oberegy; v mogily kłady věšči ktore mogli prěj diti pokojnomu na onomy světě.

U drevnih Slovjanov existovaly dve osnovne formy pohronjenja: telo pokojnika bylo spaljano ili polaženo v zemlju. Nad spaljenimi ostatkami sut byti zidany domoviny — male modely doma. V někotoryh plemenah spaleni pepel sut byti zbiran v posebnu posudinu ktora je byla postavlena na stolbu na granici usadby ili rodovoj teritoriji.^[6]

Kalěndarne i prazdnične tradiciji

Kalěndarne tradiciji sut svyazane s godišnjim ciklom prirody i zemlědělija. Sutnastj kalěndarnih svetokov — vlivanije na prirodu s pomočju obredov i ritualov, napravljenih na zaručenje blagosostanija. Daty provedenja godovyh svetokov bylo oprědělano na osnovy sončevogo kalěndara.

Meždu najznamenitějšymi slovjanskimi kalěndarnimi tradicijami:

Kolěda — zimovy svetok sohranjeny iz prědkristjanskih vrěmen; novoje solnco rodivše se v denj zimnogo solncestojanja 22 decembra
Maslenica — prěd-postnoj tyjden prěd Veljkim postom; provody zimy i dočekanje proleča
Kupalo — letni svetok solnca i plodovitosty; svetok lětnogo solncestojanja
Žatva — obredy pri začely i koncy žatvy; svetki plodovitosty zemlje

Kako i u věčiny narodov, u Slovjanov kalěndarne obyčaji, obredy i svetki sut svyazane s zemledělskimi ciklami. Slovjane poklanjaly se bogam svyazanim s silami prirody; obredy bili napravleny na vyzov osadkov, posěv i zbirku žita.^[7]

Religiozne tradiciji

Religiozne tradiciji sut jeden od najstarěšyh i najvažnějšyh tipov obyčajev. Religiozny obred jest «vnějšne izražanje věrovanij člověka»; sčitaje se čto obredy služat kako posredstvo meždu čověkom i božestvenim.

Primery religioznih tradicij:

Kašrut — jevrejske prehrambene zaprěti
Halal — islamske prehrambene zaprěti i ritualno zakolenje
Post — ritual vozderjanja ot jedy, prisutny v mnogo religijah
Poklon — ritual počitanja božestva
Krštenje — kristijanski ritual vstuplenija v věru
Hadž — islamsko hodočešće v Meku

Nacionalne i državne tradiciji

Nacionalne tradiciji igrajut klučnu rolju v formirovaniju i hranjenju nacionalnoj identičnosty. One vklučajut:

Nacionalne svetki pamjatne daty
Državne ceremoniji i parady
Nacionalne simboly (zastave, himny, gerby)
Tradicijnu nacionalnu odeždu i kuhinju

Britansky historik Erik HobsbaumЕрик Хобсбом zajedno s Terence Randžer'omТеренсом Рейнджером izslědoval fenomen «izobretenyh tradicij» v svojej knizě «The Invention of Tradition» (1983). HobsbawmХобсбом argumentuje čto mnoge «tradiciji» ktore «sut se pojavljajut ili tvrde byti starymi, sut često dosta novog porekla i někogda namerno izobretenymi».^[8]

Tradiciji i kultura

Po oprědělenju antropologa Edvarda Tylor'a Едварда Тајлора, kultura jest «komplexna celostnostj ktora vklučaje znanje, věrovanije, umětnost, moral, pravo, obyčaj i vsje ine sposobnosty i navyky priobrětene čověkom kako členom družstva». Tradicija jest jedin od klučnih konceptov v antropologiji; može se skazati čto antropologija jest izslědovanije «tradiciji v tradicijnih družstvah».

Tradiciji ne sut statične — one razvivajut se so vrěmenom pod vlivanijem raznih faktorov:

Kulturna zamjena — prěnos idej, praktik i vrědnostej meždu kulturami može změniti tradiciji
Tehnologičny razvitok — nove tehnologiji menjajut uspostavljene tradiciji (primerno, avtomobil prěměnil tradiciji posěštenija i organizacije slobodnogo vrěmeny)
Globalizacija — zbliženije kultur vodilo k sjedinjenju i adaptaciji tradicij
Političeske změny — revoluciji i prěobrazovanija družstva někogda namerno menjali tradiciji

Tradiciji v biologiji

Konceptj tradiciji byl takože priměnjen v biologiji k neljuskim životinjam. Tradicija jest oprědělena v biologiji kako «povedenska praktika ktora jest relativno dolgolětna, razděljana meždu dvoma ili věčinom članami skupiny i zavisit čestj od socialno pomagajućego učenija za svojě generovanie v novih praktikantah».^[9]

Povedenske tradiciji sut byti observovane v skupinah ryb, ptyc i mlěkopitajučih. Skupiny orangutanov i šimpanzov, v osobenosty, mogut prědstavljati veliko čislo povedenskyh tradicij; v šimpanzov byl observovan prěnos tradicijskogo povedenja iz jednoj skupiny v drugu.

Tradiciji v nauki

Učeny Karl PopperКарл Попер v 1948 roku predložil čto dolžna byti «racionalna teorija tradiciji» priměnjana k nauki, ktora bila fundamentalno sociologičeska. Za Popper'a Карла Попера, každy učeny ktory vstupaje v oprědělenu liniju izslědovanij nasědujet tradiciju učenyh prěd njim.

Za Thomas Kuhn'aТомаса Куна, smysljeny takvoj kritičnoj nasědiny tradiciji jest historičesky toje čto razděljaje lěpšyh učenyh ktori menjajut svoji oblasty — obohraćenije tradiciji.^[10]

Izobretene tradiciji

Izobretene tradiciji sut kulturne praktiki ktore sut prědstavljene ili percipirane kako tradicijne, pohodjaće iz drevnogo prošlosti, ale ktore sut relativno nedavne i někogda namerno izobretenymi historičeskimi aktorami.

Erik HobsbaumХобсбом argumentuje čto izobretene tradiciji služat trim glavnim celjam: one sosredotačavajut socialnu koheziju, legitimizujut instituciji i struktury vladaviny, i konsolidujut sistemy vrědnostej i věrovanj.^[11]

Konceptj byl priměnjen k kulturnim fenomenom kako neo-druidizm v Britaniji, neopaganizm v celomy, tartanry v Škotiji, tradiciji glavnih religij i někotoryh japonskih borilačkih iskustv.

Slovjanske tradiciji i obyčaji

Svatdbene slovjanske tradiciji

Slovjanske svatdbene tradiciji imajut korěnje v prědkristjanskih vrěmenah. U Rusov svatdba kako sistema obredov zakrepljaučih brak složila se okolo 15. věka. V svatdbenoj ceremoniji sjedinjujut se jezyčne, folklorno-poetične, ritualne, muzikalne i ine plany.

Dva osnovna typa slovjanskogo svadebnogo obreda:

Svatdba-vesela — prazdničny harakter, pěsny, tancy
Svatdba-pohony (tradicija Ruskogo Sěvera) — pečalny harakter obradov, plači žen, obredy prěhoda nevesty v novy status

Važna čestj svadebnogo obreda — pripravljenje svadebnogo hleba (karavaja). Tradicija ima korěnje v Bizantiji i Egiptě. Vsi prědsvadebne i svadebne obredy sut byti pratjeny stihami, pěsnjami, zagovorami i šutkami. Svadebno zastolije bylo pratjeno prednošenijem darov i veseljemi pěsnjami i tancami.

Kalěndarne slovjanske tradiciji

Slovjanske kalěndarne tradiciji sut tesno svyazane s zemlědělskim ciklom i kultusom prirody. Narodni kalěndar Slovjanov («měsaceslov») obhvatyval vsego godinu, gde byli opisane svetok, budny, tradiciji, obyčaji, pověrja i obredy.

V narodnom kalěndarě prěplitajut se kristijanske i jezyčne svetki, ktore ežegodno prězivajut Slovjani. One sohranjajut tradiciji drevnih kultov i obredy počitanija predkov.

Pohronbne slovjanske tradiciji

Slovjane sčitaly čto smertj člověka jest prěhod v inačij světj, a ne prosto konecj žizni. Duša pokojnika dolžna bila byti veselena i ugažena. Šumom i krikom otgonjaly smertj ot živyh. Posle pohronjenja sut byti ustrojeny trizny — voinskie konne sostjazanija v čestj umerlego, a potom pominalne piry.

Iztočniky

↑ "Custom". Encyclopaedia of the Social Sciences.
↑ Ahmed, Akbar S. (1984). Al-Beruni: The First Anthropologist. RAIN. 60. str. 9–10.
↑ Tylor, Edward B. (1871). Primitive Culture. John Murray.
↑ Boas, Franz (1940). Race, Language and Culture. Macmillan.
↑ "Свадебные обычаи славян". Slovjanskaja enciklopedija.
↑ "Языческие обряды восточных славян". Mednolit.
↑ "Древнерусские традиции, обычаи, обряды". Spravocnik.
↑ Hobsbawm, Eric; Ranger, Terence (1983). The Invention of Tradition. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-43773-8.
↑ Fragaszy, Dorothy; Perry, Susan (2003). The Biology of Traditions. Cambridge University Press.
↑ Kuhn, Thomas (1977). The Essential Tension. University of Chicago Press.
↑ Hobsbawm, Eric; Ranger, Terence (1983). The Invention of Tradition. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-43773-8.

Gledite takože

[1] "Custom". Encyclopaedia of the Social Sciences.

[2] Ahmed, Akbar S. (1984). Al-Beruni: The First Anthropologist. RAIN. 60. str. 9–10.

[3] Tylor, Edward B. (1871). Primitive Culture. John Murray.

[4] Boas, Franz (1940). Race, Language and Culture. Macmillan.

[5] "Свадебные обычаи славян". Slovjanskaja enciklopedija.

[6] "Языческие обряды восточных славян". Mednolit.

[7] "Древнерусские традиции, обычаи, обряды". Spravocnik.

[8] Hobsbawm, Eric; Ranger, Terence (1983). The Invention of Tradition. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-43773-8.

[9] Fragaszy, Dorothy; Perry, Susan (2003). The Biology of Traditions. Cambridge University Press.

[10] Kuhn, Thomas (1977). The Essential Tension. University of Chicago Press.

[11] Hobsbawm, Eric; Ranger, Terence (1983). The Invention of Tradition. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-43773-8.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]