Poljska kirilica

Poljska kirilica (pol.: cyrylica) — je obče nazvan‌je projektov kiriličnoj azbuky dlja poljskogo jezyka. Obyčno do zapisa tekstov na poljskom koristajut toliko latinicu, jednakže nejednokratno byvali popytky koristati do jego zapisu kirilicu.

Rannje projekty

Jestvujut mnogo variantov poljskoj kirilice, kako modernyh, tako i historičnyh. Prvy projekt kirilice dlja poljskogo jezyka byl razrabotany Ministerstvom narodnogo prosvěčen‌ja Rosijskoj Imperije v 1844—1845 lětah po ukazan‌ju ministra narodnogo prosvěčen‌ja S. S. Uvarova, ale na tamtoj moment projekt byl priznany prědvrěmennym i ne byl realizovany. V 1852 godu ješče jedin projekt byl prigotovjeny profesorom P. P. Dubrovskym po ukazan‌ju ministra narodnogo prosvěčen‌ja P. A. Širinskogo-Šihmatova. Alfabet tamtogo projekta byl koristany v hrestomatiji «Priklady poljskogo jezyka v prozě i stihah, dlja russkyh». Ne je jasno, že tamta kniga koristala se v sferě obrazovan‌ja.

Projekt 1863 lěta

Po podavjen‌ju poljskogo vozstan‌ja 1863 goda imperatorom Aleksandrom II byl stvorjeny Ustanovny komitet, jednym iz zadanij ktorogo byla unifikacija upravjen‌ja Poljskoju sgodno s občeimperijskymi zakonami. Srěd drugogo komitet zajmal se reformoju školnogo obrazovan‌ja v poljskyh zemjah. V srědě členov komiteta, iz ktoryh mnogi byli slovjanofili, pojavila se ideja o prěvodě poljskogo pisma na kirilicu.

Hvala dějateljnosti komiteta uže v 1865 godu vyšla prva kniga na poljskoj kirilici — «Bukvar dlja selskyh dětij». Za njim poslědovali i druge izdan‌ja. Jednakže uže v 1871—1874 lětah eksperiment byl zakončeny v svezu s tym, že poljske školy v ramkah politiky rusifikacije byli prěvodime na russky jezyk obučen‌ja i potrěbnost v poljskom kiriličnom alfabetu odpadla.

Generalno v 1860-e lěta na poljskoj kirilici byli izdane slědujuče knigy:

• Selska hrestomatija, ili Vydržky iz proizvěděnij različnyh poljskyh avtorov. Varšava, 1866.
• Selska hrestomatija, ili Vydržky iz proizvěděnij različnyh poljskyh avtorov. 2-e izd. Varšava, 1867.
• Bukvar dlja selskyh dětij. SPb., 1865.
• Bukvar dlja selskyh dětij. 2-e izd. SPb., 1866.
• Bukvar dlja selskyh dětij. 3-e izd. SPb., 1869.
• Gramatika poljskogo jezyka, sostavjena po prikladu tojže gramatiky, izdanoj v 1860 godu po rěšen‌ju Jego prěvozhoditeljstva Ministra narodnogo prosvěčen‌ja dlja škol Varšavskogo učebnogo okruga. Dlja I klasa. SPb., 1866.
• Gramatika poljskogo jezyka, sostavjena po prikladu tojže gramatiky, izdanoj v 1860 godu po rěšen‌ju Jego prěvozhoditeljstva Ministra narodnogo prosvěčen‌ja dlja škol Varšavskogo učebnogo okruga. Dlja I klasa. 2-o izd. SPb., 1866.
• Kratka historija Starogo i Novogo Zavěta. Varšava, 1866.
• Kratka historija Starogo i Novogo Zavěta. 2-o izd. Varšava, 1867.
• Načelno obučen‌je aritmetiky dlja načelnyh škol, selskyh i gradskyh. Varšava, 1866.
• Priklady poljskoj kaligrafije. Varšava, 1866.

V slědučej tabelě pokazany je kiriličny alfabet iz Bukvara dlja selskyh dětij (1865 g.) s odpovědajučimi jim latiničnymi bukvami::

А а A a	Б б B b	В в W w	Г г G g	Д д D d	Е е Ie ie	Ё ё Io io
Ж ж Ż ż	З з Z z	И и I i	I i I i	К к K k	Л л L l	М м M m
Н н N n	О о O o	О̂ о̂ Ó ó	П п P p	Р р R r	Р̌ р̌ Rz rz	С с S s
Т т T t	У у U u	Ф ф F f	Х х Ch ch	Х̾ х̾ H h	Ц ц C c	Ч ч Cz cz
Ш ш Sz sz	Щ щ Szcz szcz	Ъ ъ —	Ы ы Y y	Ь ь —	Э э E e	Ю ю Iu iu
Ю̂ ю̂ Ió ió	Я я Ia ia	Й й J j	А̨ а̨ Ą ą	Я̨ я̨ Ią ią	Э̨ э̨ Ę ę	Е̨ е̨ Ię ię

Osoblivosti tutoj ortografije:

• Zaměsto poljskogo dvuznaka rz koristaje se bukva р̌;
• Tradicijny prědrevolucijny tvrdy znak ъ na koncu večinstva slov;
• Poljsko ó piše se kako о̂ (ili v drugoj versiji ostavaje neizměnjeno);
• Poljsky «ogonok» (pol.: ogonek «hvostik») shranjaje se i dobavjaje se k bukvam kirilice;
• Za poljskyh ć i dź koristajut se ць i дзь, kako i v sučasnom bělorusskom jezyku.

Sučasne varianty

V Bělorusi

Srěd Poljakov v Bělorusi znanje poljskogo jezyka i latinskogo alfabeta je praktično nuljevo. V svezi s tym katolična diecezija v HrodnuГродну do zapisanja poljskyh religioznyh tekstov upotrěbjaje kiriličny alfabet, stvorjeny po prikladu russkoj i bělorusskoj kirilice. V tutom alfabetu nemaje specialnyh označenij za nazalne suglasky, a ch, ó i rz ne odličajut se od h, u i ż.

Jusovica

Največši problem s priměnjenjem kirilice v poljskom jezyku sut glasky, ktore istnujut samo v polskom: nosovky ą i ę. V 19. stolětju reformisti prostu prěnesli tako nazyvajemy «ogonok» v kirilicu, tym sposobom tvoreči četyri nove bukvy, ktoryh ranje ne bylo v kirilici: ą, э̨, я̨, е̨. Jednakože crkovnoslovjansky jezyk uže iměl četyri stare bukvy za označenje tyh zvukov: ѫ, ѧ, ѭ, ѩ (jusy). V 2006 g. poljsky lingvist SzymonШымон Pawlas stvoril alfabet, imenovany njim Jusowica (kir. Юсовицапол. Jusowica). Tutoj alfabet imaje 46 bukv. Kromě jusov on sodrživaje ješče několiko bukv iz starokiriličnogo alfabeta, a takože několiko bukv iz srbskogo alfabeta i ugrofinskyh jezykov.

А а a	Б б b	В в w	Г г g	Д д d	Ѕ s dz	Ђ ђ dź, dzi	Е е je, ie
Ё ё jo, io	Ж ж ż	З з z	Һ һ h	И и i	Й й j	К к k	Л л ł
Љ љ l	М м m	Н н n	Њ њ ń	О о o	П п p	Р р r	Р̈ р̈ rz
С с s	Т т t	Ћ ћ ć, ci	У у u	Ф ф f	Х х ch	Ѡ ѡ ó	Ц ц c
Ч ч cz	Џ џ dž	Ш ш sz	Щ щ szcz	Ъ ъ —	Ы ы y	Ь ь —	Э э e
Ю ю ju, iu	Я я ja, ia	Ѧ ѧ ę	Ѫ ѫ ą	Ѩ ѩ ję, ię	Ѭ ѭ ją, ią

V 2008 g. Jan van Steenbergen prědstavil drugy, prostějši variant, osnovany na russkoj kirilici i sodrživajuči 37 bukv: vse bukvy russkogo alfabeta plus četyri jusy. V tutom variantu kiriličnoj ortografiji odsutny je ekvivalent latinskoj bukvy ó, zvuk ktorogo sovpadl s izgovorom bukvy u. V protivnosti k povyšim versijam, kde ć i dź označajut se kako ць i дзь po analogiji s bělorusskym jezykom, v tutom variantu one označajut se ть i дь, čto je věrnějše iz etimologičnoj točky zrěnja. Iz tojže samoj pričiny poljsky dvuznak rz, ktory izgovarjaje se kako ż, ne prěobračaje se v kirilično ж, ale označaje se kako рь. Pray bukv е/э i и/ы pišut se takože samo, kako i v russkom.

А а a	Б б b	В в w	Г г g	Д д d	Е е je, ie	Ё ё jo, io	Ж ж ż
З з z	И и i	Й й j	К к k	Л л l, ł	М м m	Н н n	О о o
П п p	Р р r	С с s	Т т t	У у u	Ф ф f	Х х h, ch	Ц ц c
Ч ч cz	Ш ш sz	Щ щ szcz	Ъ ъ —	Ы ы y	Ь ь —	Э э e	Ю ю ju, iu
Я я ja, ia	Ѧ ѧ ę	Ѫ ѫ ą	Ѩ ѩ ję, ię	Ѭ ѭ ją, ią

Priklady teksta

Povrat taty

Carska kirilica: Повро̂тъ Таты, пp̌езъ А. Мицкевича «По̂йдзьце, о дзятки, по̂йдзьце вшистке разэмъ За място, подъ слупъ на взгурэкъ, Тамъ пp̌едъ цудовнымъ кле̨кнійце образэмъ, Побожне змо̂вце пацёрэкъ. Тато не враца; ранки и вечоры Вэ Лзахъ го чекамъ и трводзэ; Розлялы p̌еки, пэлнэ звеp̌а боры, И пэлно збо̂йцо̂въ на дродзэ». Слыша̨цъ то дзятки бегна̨ вшистке разэмъ За място, подъ слупъ на взго̂рэкъ, Тамъ пp̌едъ цудовнымъ кле̨кая̨ образемъ, И зачиная̨ пацёрэкъ. Цалуя̨ земе̨, потэмъ: въ Име̨ Ойца, Сына и Духа све̨тэго, Ба̨дзь похвалёна пp̌енайсьве̨тша Тро̂йца Тэразъ и часу вшелькего»

Jusovica (2008): Поврут Таты, през А. Мицкевича «Пуйдьте о дятки, пуйдьте вшистке разэм За място, под слуп на взгурэк, Там пред цудовным клѩкнийте образэм, Побожне змувте патëрэк. Тато не враца ранки и вечоры вэ лзах го чекам и трводзэ; Розлялы реки, пэлнэ зверя боры, И пэлно збуйцув на дродзэ;- Слышѫц то дятки бегнѫ вшистке разэм За място под слуп на взгурэк, Там пред цудовным клѩкаѭ образэм, И зачинаѭ патëрэк. Цалуѭ земѩ, потэм: в Имѩ Ойца, Сына и Духа свѩтэго, Бѫдь похвалëна пренайсвѩтша Труйца Тэраз и часу вшелькего.»

Na latinici: Powrót Taty, przez A. Mickiewicza «Pójdźcie, o dziatki, pójdźcie wszystkie razem Za miasto, pod słup na wzgórek, Tam przed cudownym klęknijcie obrazem, Pobożnie zmówcie paciórek. Tato nie wraca; ranki i wieczory We łzach go czekam i trwodze; Rozlały rzeki, pełne zwierza bory, I pełno zbójców na drodze». Słysząc to dziatki biegą wszystkie razem, Za miasto, pod słup na wzgórek, Tam przed cudownym klękają obrazem I zaczynają paciórek. Całują ziemię, potem: «W imię Ojca, Syna i Ducha świętego, Bądź pochwalona, przenajświętsza Trójca, Teraz i czasu wszelkiego»

Otče naš

Carska kirilica (1865)

Ойче нашъ, кто̂рысь естъ въ небесехъ; све̨щь се̨ Име̨ Твое; пр̌ійдзь кро̂лество Твое; ба̨дзь воля Твоя, яко въ небе такъ и на земи. Хлеба нашего повшеднего дай намъ дзисяй; и одпусць намъ наше вины, яко и мы одпущамы нашимъ виновайцомъ; и не во̂дзь насъ на покушене, але насъ збавь одэ злэго. Амэнъ.

V Bělorusi (2015)

Ойчэ наш, ктурысь ест в небе, сьвенць се Име Твое, пшыйдзь Крулество Твое, боньдзь воля Твоя, яко в небе так и на земи. Хлеба нашэго повшэднего дай нам дзисяй. И одпусьць нам нашэ вины, яко и мы одпушчамы нашым виновайцом. И не вудзь нас на рокушэне, але нас збав одэ злэго. Амэн.

V Bělorusi (2018)

Ойчэ наш, ктурысь ест в небе, сьвенць сен Іме Твое, пшыйдзь Крулество Твое, боньдзь воля Твоя, яко в небе так i на земи. Хлеба нашэго повшэднего дай нам дзисяй. І одпусьць нам нашэ вины, яко i мы одпушчамы нашым виновайцом. І не вудзь нас на рокушэне, але нас збав одэ злэго. Амэн.

Jusovica (2008)

Ойче наш, ктурысь ест в небе, свѩть сѩ Имѩ Твое, прийдь Крулество Твое, бѫдь воля Твоя, яко в небе так и на земи. Хлеба нашего повшеднего дай нам дисяй. И одпусть нам наше вины, яко и мы одпущамы нашим виновайцом. И не вудь нас на покушене, але нас збав одэ злэго. Амэн.

Latinica

Ojcze nasz, któryś jest w niebie, święć się Imię Twoje, przyjdź Królestwo Twoje, bądź wola Twoja, jako w niebie tak i na ziemi. Chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj. I odpuść nam nasze winy, jako i my odpuszczamy naszym winowajcom. I nie wódź nas na pokuszenie, ale nas zbaw ode złego. Amen.

Vněšnje linky

• Tutoj članok imaje prěvod iz članka «Польская кириллица» v Vikipediji na russkom (spis avtorov; dozvoljen‌je CC BY-SA 4.0).