Ugrske ljudy
Ugrske ljudy abo Ugri — skupina narodnostij občego proizhodženja, govorečih na jezykah ugrskoj grupy (ugrofinska galuz v sostavě uralskih jezykov). V sostav grupy vhodet tutčasno toliko tri ljuda: Madjari, obyvajuče v Panonskoj kotlině v Srědnoj Evropě, i Hanty i Mansi, tvoreče obsko-ugrsku skupinu, obyvajuču v sěvero-zapadnoj česti Siberije, od iztočnyh podnožij Urala po srědno tečenje Obi. Madjarov jest tutčasno okolo 14,5 milionov, Hantov — 28 tys., Mansij — 11 tys. V toku historije tute ljudy utratili obče kulturne i antropologične črty — tutčasno osnovu uděljenja ugrskyh ljudov sostavjajut obča historična minulost i srodstvo jezykov.
Občnost praugrska uděljala se v rezultatu razpada občnosti praugrofinskyh ljudov na početku II tysečlětja pr. n. e. Praugry obyvali togda na teritorijah medžu Kamoju i zapadnymi podnožjami Urala, v zoně tajgy i lěsostepa. Dost rano proizšel razkol praugrskyh ljudov na dvě grupy: sěvernu, obyvajuču v tajgě — prědkov tutčasnoj obsko-ugrskoj grupy, i južnu, pervonačelno obyvajuču lěsostep, a za tym postupno prěsvajajuču se na stepu tutčasnoj južnoj Rosije — prědkov tutčasnyh Madjarov. O razkolu rěšil masštab koristanja nověpriobretennogo umenja — skotovodstva konja. Esli prahanty i pramansi ne izměnili v osnově svojego načina žizni, ostavajuči se lovčimi, toliko konnnymi, to pramadjary postupno prěšli polnostju na pastyrstvo, stavši tipovymi nomadami Velikogo Stepa.
Pamjatniki materialnoj kultury i množestvo pozajetij v staromadjarskom jezyku potvrdili, že plemena, sostavjajuče prědkov tutčasnyh Madjarov, navjazali blizke kontakty so stepnymi Turkijskymi i Iranijskymi ljudami. Zajedno s njimi oni učastvovali v sobytijah, svezanyh s velikym prěseljenijem narodov v V stolětju n. e., ktore načali veliku migraciju Madjarov na zapad.
Prědki že Mansov i Hantov ostali se v prědhodečih sědibah. Antropologične danye i podobnosti obsko-ugrskyh kultur s kulturami sěvernoj Siberije dozvolajut ustanoviti, že proisšla migracija na jih territoriji neidentificirovannogo plemena paleosiberijskogo mongoloidnogo tipa, ktore slilo se s praobsko-ugrami. Rezultatom bylo vozniknovenje grupy plemen s jasno vyražennym mongoloidnym antropologičnym tipom i s kulturoj tipično sěvernosiberijskoj, ale s jezykom ugrofinskyh. Sědišča tako voznikšyh plemen i sami oni od XI stolětja nazyvachu se v ruskih i arabskih izvorih «Jugroju». Pod davlenjem ekspansije Komijcev i Rusov, načatoj v XII—XIV stolětjah, Hanty i Mansi prěseljali se na izhod, kde uže na prělomě XV i XVI stolětij zaseljali svoje tutčasne sědišča. V tutom že periodu zaseljenne nimi territoriji byly prisojedineny k Moskovskoj Državě.
Etimologija etnonima
[praviti | praviti izvorny kod]Po obščeprinatoj versiji, etnonim «ugry» proishodi od turkijskogo on-ogur (greč.: Ονόγουροι, lat.: Hunuguri) «deset ogurskyh rodov».[1] Slovo ogur vhodit kako jedna iz čestij vo mnoge etnonime ogurskyh ljudov: onogury, uturgury, kuturgury i t. d., i označaje «rod» (čest, jedinicu, rod, pleme).[2] Prva čest nazvanja označaje čislo plemennoj struktury: «pet», «deset», «trideset».
Termin ongur upotrebljaše se v jezyku tjurkov-bolgar dlja označenja onogurov, sostavivših jadro Velikoj Bulgarii v obsegu Meotidy.
Historija i upominanija
[praviti | praviti izvorny kod]Komi-zyrjane pervymi iz evropejcev poznakomiše se s prědkami Hanty i Mansi, nazvavši jih Jögra. Tutot termin vzeli Rusi, ozvučivšije jego kako Jugra.
Različajut se ugry obske (hanty i mansi)[3] i dunajske (madjary). V ruskih letopisah upominajut se Černe Ugry (Madjary) i Bele Ugry. Po vsej vidimosti, imenno toj slovjanski etnonim (crkovnoslov.: Ѫгъре, pol.: Węgrzy) zatem byl zaimstvovan drugimi evropejskymi ljudami: sr. něm.: Ungarisch, fr.: hongrois, ang.: Hungarian, sr.-lat.: hungarus. Sami sebě Madjary nazyvajut Magyar (slovo jest srodne etnonimi Mansi) — Madjarami.
V lingvističnoj klasifikaciji ugrska galuz vhodit v sostav ugrofinskyh jezykov i otdelila se od finno-permskyh jezykov uže v 3-m tys. pr. n. e. Praugry pervonačelno sosredotočili se na granici južnoj tajgy i lěsostepi Zapadnoj Siberije, od Srědnogo Urala do Priirtyšja. Otsuda prědki Mansov i Hantov rasselili se dalje na sěver, osvoiv jelenjevodstvo, a nomadne prědki madjarov v VIII—IX stolětjah, dvigaje se na zapad, dostigli Dunaja.[4]
Ugry, razom s drevnymi iranojazičnymi i tjurkojazičnymi plemenami, učastvovali v etnogenezě mnogyh ljudov Evraziji. Tute ugro-tjurko-iranijske svezy plemen upominajut se u antičnyh i vozhodnyh avtorov pod nazvanjami: Hunny, Onogury, Avary, Bolgary i ine.
Iztočniky
[praviti | praviti izvorny kod]Literatura
[praviti | praviti izvorny kod]- Hajdú, Péter (1971). Narody i jezyky uralske. Varšava: PWN.
- Szymański, Wojciech; Dąbrowska, Elżbieta (1979). Avary. Madjary. Vroclav: Ossolineum. ISBN 8304002469.
- Nawrocki, Aleksander (1988). Šamanizm i Madjary. Varšava: Iskry. ISBN 8320708583.
- Tutoj članok imaje prěvod iz članka «Угры» v Vikipediji na russkom (spis avtorov; dozvoljenje CC BY-SA 4.0).
- Tutoj članok imaje prěvod iz članka «Ludy ugryjskie» v Vikipediji na poljskom (spis avtorov; dozvoljenje CC BY-SA 4.0).