Uropi
Možete pomogti Wikipediji, popravivši jego.
 | |
| Obča informacija | |
|---|---|
| Stvoritelj | Joël LandaisЖоэљ Ланде |
| Jezyčna organizacija | Joël LandaisЖоэљ Ланде Oficijalna stranica |
| Celj | Medžunarodny pomoćny język |
| Jezyčne kody | |
| ISO 639-3 | nema |
| IETF | art-x-uropi |
Uropi je konstruovany język ktory byl stvoreny Joëlom LandaisЖоэљом Ланде, francuzkim učiteljem anglijskogo jezyka. Uropi je sinteza evropejskyh jezykov, izključno osnovany na njihovih občyh indo-evropejskyh korjenah, i imajuči cěljem byti koristany kako medžunarodny pomočny jezyk v Evropě i tako prinositi k budovanju evropejskoj identičnosti.
Uropi byl založeny v lětu 1986; od togo časa prětrpěl něktore modifikacije dakle jego slovnik prodolžaje rasti (francuzsko-uropsky slovnik imaje vyše než 10.000 slov).
Stvoritelj
[praviti | praviti izvorny kod]
Po studiju jezykov na Orleanskom universitetu, potom na Sorboně i na École Normale Supérieure v Parižu, Joël LandaisЖоэљ Ланде dobyl diplom Agrégation v anglijskom jezyku. On govori francuzsky, anglijsky, italijansky, špansky i němečsky, i imaje dobro poznanje sovrěmennogo grěčskogo i russkogo jezykov. Dnes, on uči anglijsky v koledžu v Šartru. Paralelno so svojim učenjem kako lingvista, putovanja LandaisЛанде po Evropě, Senegalu, Magrebu, Egiptu, Meksiku, byvšemu SSSR, Vietnamu i Karaibam, zajedno s jego strastju k jezykam sut dovedli go k stvorenju Uropi.
Ortografija i fonologija
[praviti | praviti izvorny kod]| Velike bukvy | A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | P | R | S | T | U | V | W | X | Y | Z | Ʒ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Male bukvy | a | b | c | d | e | f | g | h | i | j | k | l | m | n | o | p | r | s | t | u | v | w | x | y | z | ʒ |
| MFA fonemy | [a] | [b] | [ʃ] | [d] | [e] | [f] | [g] | [h] | [i] | [j] | [k] | [l] | [m] | [n] | [o] | [p] | [r] | [s] | [t] | [u] | [v] | [w] | [x] | [y] | [z] | [ʒ] |
Uropi alfabet imaje 26 bukv, to sut Osnovny latinsky alfabet ISO minus q, plus bukva ʒ, ktora jest vzeta iz Medžunarodnogo fonetičnogo alfabeta. Vsaka bukva odgovarjaje zvuku, i vsaky zvuk bukvě.
Vse suglasky se izgovarajut kako v medžuslovjanskom, za izključenjem:
c = [ʃ], ktory se vsegda izgovarjaje kako š
ʒ = [ʒ] ktory se izgovaraje kao ž
x = [x], koristany v čudžyh imenah,[4]
y = [y], koristany v čudžyh imenah,[4]
Samoglasky a, e, i, o, u se izgovarajut kako v italskom ili španělskom, napriměr, casa, vino, luna i pepe. Udarjenje obyčno pada na glavny korjen. Napr., v apkebo "obezglaviti", udarjenje pada na keb "glava". Ale nektore sufiksy (kako -èl ktory označaje instrument) i zakončenje -ì za prošlo vreme sut vsegda udarne; kogda sut dva ili vyše sufiksov kombinovane, udarjenje vsegda pada na prěd posledny sufiks. Udarjenje označajut pisanym akcentom (à è ì ò ù) na udarnoj gśamoglaskě, kogda ono pada na poslednju sylabu. Napr.: kotèl "nož", perì "neseny", fotò "foto", menù "menju".
Leksika
[praviti | praviti izvorny kod]Korenje
[praviti | praviti izvorny kod]Uropi korjeny mogu być razděleny na tri kategorije:
Indo-evropske korjeny Na prvom meste Uropi tvrdi da je način kako rekreirati jedinstvo medźu Indo-evropskimi języky. S tim ciljem, veliky broj Uropi korjenov odgovara občnym indo-evropskim korjenom koji su pojednostavjene, v svojoj izgovoru i dužině (več často Uropi korjeny imaju jednu ili dve sylaby). Tako, "matka" je mata (iz indo-evropskogo: ine-x-proto?mātēr); "slunce" je sol (iz indo-evropskogo: ine-x-proto?sāwel). Ta pojednostavjenja odgovara prirodnoj evoluciji indo-evropskyh korjenov koje su dale roždenje slovam koje se koriste dnes v modernyh indo-evropskyh językih. Tako mata odgovara hindskomu माता (Šablon:Transliteration), a sol španělskomu, portugalskomu, galicijskomu i islandskomu sol.
"Hibridne" korjeny Kogda nema občnogo indo-evropskogo korjena ili kogda je několik korjenov za izražavanje iste realnosti v různih językih, Uropi może koristati "hibridne" slova, křižajući dva različna korjena vzeta iz různih językov tako da se stvori najlakše prepoznatljivy termin za govornike najvećego broja indo-evropskyh językov. Tako, v liamo "ljubiti", li- dolazi iz germanskyh i slovjanskyh językov (usp. německy lieben i rusky любить), a -am, iz romanskyh językov (roa?amar, roa?amare, roa?amo); ili v mand "ruka", ma- dolazi iz romanskyh językov a -and, iz germanskyh (usp. latinsko manus i německy Hand). Taj proces nije tak umělny jako se na prvy pogled čini: był je pozorovan v prirodnyh językih, na pr., francuzky haut "vysoky" dolazi iz křižovanja medźu starofrancuzkim fro?aut (iz latiny altus) i frankiskim frk?hōh. Takože, anglijsko island dolazi iz křižovanja staroanglijskogo ang?īeġland (iz protogermanskogo gem-x-proto?awjōlandą) i starofrancuzkogo fro?isle (iz latiny insula).[5] Takože je to naměrno koristano v językih takih jako anglijsky za tvorenje novyh slov, nazyvanyh portmanteau, na pr., slovo "smog" dolazi iz křižovanja "smoke" i "fog". Druge vklučaju franglais (iz français + anglais), denglisch (iz Deutsch + Englisch), i spanglish (iz Spanish + English). Te "hibridne" slova čine samo 3% Uropi slovnika.
Medžunarodne slova Uropi takože koristi mnoge slova koje su već "medžunarodne", tak jako taksì, skol "škola", bus, art, matc "šibica", polìz "policija", simfonij "simfonija", i tabàk "tutun".
Složenice
[praviti | praviti izvorny kod]Kako mnoge druge konstruovane języky, Uropi koristi mnoge složenice, ili kombinujući dva korjena, ili koristeći prefixy i suffixy. Medźu prvimi, su slědujuće priměry: lucitòr "svetilnik" iz luc "světlo" i tor "veža"; ili, iz sopo "spati", sopisàk "spavacy vreć" i sopivagòn, "spalny vagon".
Takože su mnoge priměry složenic stvorenyh s prefixy ili suffixy: na pr. s davo "dati", disdavo "razděliti" może być stvoreny; s tel "cil, naměra", atelo "skončiti v, doći do", może być stvoreny; s breko "lomiti" i us "ven", usbreko "izbiti", może być stvoreny; s apel "jabłko", aplar "jabłon" i aplaria "jabłkovy sad", mogu być stvorene.
V većini slučajev, te složenice otkryvaju korjeny i tako značenje složenice. Však, nektory od tyh složenic, čak i ako slěduju etymologiju ekvivalentnyh slov v živih evropskyh językih, imaju više nejasny, radije metaforičny smysl. Tako, ruspeko, doslovno "pogledati nazad", znači "poštovati"; ili incepo, doslovno "uhvatiti, zgrabiti unutra", znači "razuměti" (podsěća na "zgrabiti (koncept)").
Gramatika
[praviti | praviti izvorny kod]Imenice
[praviti | praviti izvorny kod]Kako nektory moderny indo-evropske języky, Uropi ima vrlo ograničenu deklinaciju s samo dvěma padežima: nominativ i genitiv v jednině i množině. Uropi imenice su razděleny na tri grupe: te koje se končaju na konsonant, te koje se končaju na -a i te koje se končaju na drugu vokalu.
Medźu timi koje se končaju na konsonant su vse mužske imenice, tj., imenice koje označavaju muževe ili mužske životinje: man "muž"; kat "kot".
Te imenice uzimaju -e v množině; genitiv jednine je označeny s -i, a genitiv množiny s -is: man, mane, mani, manis "muž, muži, muža, mužev".
Vse ženske imenice, tj., imenice koje označavaju žene ili ženske životinje, končaju na -a: ʒina "žena", kata "kotka". Te imenice uzimaju -s v množině. -a se měni na -u v genitivu jednine, -us v genitivu množiny: gala, galas, galu, galus "kokot, kokoty, kokota, kokotov".
Vse druge imenice su srednje: mogu jednako se končati na konsonant ili na -a: na pr., tab "tablica", ment "um", teatra "teatar", centra "centar". One odgovaraju srednjem ličnom zaimenniku je "to".
Imenice koje se končaju na drugu vokalu su u osnově "medžunarodne" slova tak jako taksì, eurò, menù. One uzimaju -s v množině, ali nemaju posebnu oznaku v genitivu.
Prěvjesniki
[praviti | praviti izvorny kod]Kako v anglijskom, kvalifikativni prěvjesniki su neproměnivi. One se stavljaju pred imenicu ktoru kvalifikuju. Nektory su "čiste" prěvjesniki: bun "dobry", glen "zeleny", kurti "kratky"; druge su izvedene iz imenic. V tom slučaju, njihova forma je identična formi genitiva jednine imenice: mani "mužsky, mužev", ʒinu "žensky, ženin".
Nektory kvantitativni neodređeni prěvjesniki koji su takože zaimenniky uzimaju -e v množině: mol, mole "mnogo, mnogy"; poj, poje "malo, maly"; tal, tale "vsaky, vsi"; ek, eke "nektory, několiko".
Zaimenniky
[praviti | praviti izvorny kod]Lične zaimenniky imaju tri padeža: nominativ, akuzativ (takože koristany s vsimi predložkami) i dativ. Prisvojne prěvjesniki se koriste za genitiv. Kako v anglijskom, postoje tri zaimennika v trećoj osobě jednine (mužsky: he; žensky: ce; sredny: je) kao i povratny zaimennik. Na pr.: i "ja" (nominativ), ma "mene" (akuzativ), mo "mně" (dativ); tu, ta, to "ty", itd.
Kompletan set ličnyh zaimennikov:
| singular | plural | |
| first person | i "I" | nu "we" |
| second person | tu "you (sg.)" | vu "you" (used both as plural and as polite form) |
| third person masc. | he "he" | lu "they" |
| third person fem. | ce "she" | lu "they" |
| third person neuter | je "it" | lu "they" |
Reflexive pronoun: sia "oneself".
Glagoly
[praviti | praviti izvorny kod]Uropi glagoly imaju indikativ, imperativ i kondicional načine, kao i jednu prostu formu, durativnu (trajnu) formu i perfektnu formu.
Osim v imperativu, glagolska forma ostaje ista bez obzira na osobu.
Infinitiv se konča na -o: jedo "jesti", sopo "spati", avo "imeti".
Forma jednostavnogo prezenta je forma radikala: i jed "ja jem", tu sop "ty spiš".
Jednostavno prošlo se tvori dodavanjem naglašenog -ì: i jedì "ja jedl", he avì "on imel".
Za tvorenje futura koristiš česticu ve s infinitivom: i ve jedo "ja budu jesti"; ve tu sopo? "budeš li spati?"; lu v'ne veno "oni ne budu doći".
Kondicional se tvori dodavanjem -ev na korjen: Is i sev fami, i jedev "Ako by ja byl (dosl. by był) gladny, ja by jedl".
Perfekt koristi pomoćny glagol avo "imeti" i prošly participij koji se konča na -en: i av jeden "ja jedl"; ce av venen "ona prišla".
Durativna (trajna) forma koristi pomoćny glagol so "byti" i sadašny participij, koji se konča na -an: i se jedan "ja jem", se he sopan? "spi li on?"
Imperativ: jed, jede, jedem "jedi!" (jednina/množina), "hajde jedimo!"
Pasiv koristi pomoćny glagol vido "dobiti, postati" i prošly participij: De mus vid jeden pa de kat "Myš je jedena od kota".
Čislovniky
[praviti | praviti izvorny kod]| Numeral | Cardinal | Ordinal |
|---|---|---|
| 1 | un | pri |
| 2 | du | duj |
| 3 | tri | trij |
| 4 | kwer | kweri |
| 5 | pin | pini |
| 6 | ses | |
| 7 | sep | |
| 8 | oc | |
| 9 | nev | |
| 10 | des | |
| 100 | sunte | |
| 357 | trisunte pindes-sep | |
| 1000 | tilie |
Redne čislovniky se tvore dodavanjem -i ili -j (posle vokaly): duj: "drugy"; trij: "treti", kweri: "četvrty", pini: "pjaty"; iznimka je pri: "prvy". Dělky se tvore dodavanjem -t k čislovnikom: u trit "tretina", u kwert "četvrtina"; iznimka je mij "polovina".
Priměr
[praviti | praviti izvorny kod]Publikacije
[praviti | praviti izvorny kod]- Ducos, Étienne, «Joël Landais invente la 251e langue», v gazetě Libération, 16 oktobra 1986.
- Bremer, Hans-Hagen, «Vok vu Uropi: Ein Lehrer träumt nachts auf europäisch» v gazetě Frankfurter Rundschau, 24 novembra 1986.
- Долгополов, Николай, «Уроки Уропи» v gazetě Комсомольская Правда, November 21, 1987.
- Étienne Ducos, «Des lettres russes arrivent par centaines chez Joël Landais», v L'Écho républicain, 15 dekembra 1987.
- Webster, Paul, «Uropi, the new lingua franca», v The Guardian Weekly, sedmica 15 januara 1989.
- Singer, Enrico, «Uropi, una nuova lingua per l'Europa», in La Stampa, February 24, 1989.
- Tabone, Bénédicte, «L'Uropi n'est pas une utopie», in La Nouvelle République du Centre Ouest, July 2, 1989.
- Author not mentioned, «Uropi, mehr als eine private Geheimsprache - Ein Chance in Europa» in Tagespost, October 28–29, 1989.
- Tribout, Carole, «Les Suisses se penchent sur l'Uropi», v République du Centre, 23 oktobra 1991.
Iztočniky
[praviti | praviti izvorny kod]- ↑ Долгополов, Николай, «Мы снова говорим на разных языках» in Комсомольская Правда, April 29, 1990
- ↑ Hrabovský, Jiří, «Vok vu Uròpi? Hovoříte po Evropsku?» in Svět v Obrazech, November 29, 1990
- ↑ "1 - Generalities - Uropi Vordar id Gramatik". sites.google.com. Bylo arhivovano iz iztočnika 9 oktobra 2020.
- 1 2 Diskusija na Fejsbuku
- ↑ "island | Etymology, origin and meaning of island by etymonline". www.etymonline.com (na anglijskom). Data dostupa: 25 februara 2022.
Vněšnje linky
[praviti | praviti izvorny kod]Izvor
[praviti | praviti izvorny kod]- Tutoj članok imaje prěvod iz članka «Uropi» v Vikipediji na anglijskom (spis avtorov; dozvoljenje CC BY-SA 4.0).